🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:50:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विक्त

अर्थ: अलग करना या होना, टूटना, छूटना

संस्कृत: पृथग्भावे

अंग्रेज़ी: to divide,to separate,to remove from

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विच् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. विज् धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. विक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: विज् + क्त
  4. विक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: विज् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — विच् (रुधादिगण) · अर्थ: अलग करना या होना, टूटना, छूटना (पृथग्भावे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअविक्तअविक्षाताम्अविक्षत
मध्यमअविक्थाःअविक्षाथाम्अविग्ध्वम्
उत्तमअविक्षिअविक्ष्वहिअविक्ष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: विनक्ति · लट् (आत्मने.): विङ्क्ते · लिट्: विवेच · लिट् (आत्मने.): विविचे · लुट्: वेक्ता · लुट् (आत्मने.): वेक्ता · लृट्: वेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): वेक्ष्यते · लोट्: विङ्क्तात् · लोट् (आत्मने.): विङ्क्ताम् · लङ्: अविनक् · लङ् (आत्मने.): अविङ्क्त · विधिलिङ्: विञ्च्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): विञ्चीत · आशीर्लिङ्: विच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): विक्षीष्ट · लुङ्: अविचत् · लुङ् (आत्मने.): अविक्त · लृङ्: अवेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवेक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वेचन · ण्वुल्: वेचकः · तृच्: वेक्ता · ण्यत्: वेच्यः · तव्य: वेक्तव्यः · अनीयर्: वेचनीयः · क्त: विक्तः · क्तवतु: विक्तवान् · शतृ: विञ्चन् · स्य-शतृ: वेक्ष्यन् · शानच्: विञ्चानः · क्त्वा: विक्त्वा · ल्यप्: प्रविच्य · तुमुन्: वेक्तुम् · णमुल्: वेचम् · घञ्: वेकः · क्तिन्: विक्ति · क्वसु: विविच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विच्
विच्
vic
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विच् (cf. √ विज्) cl. 7. P. Ā. (Dhātup. xxix, 5) विनक्ति, विङ्क्ते (2. sg. विवेक्षि, RV. vii, 3, 4; pf. विवेच, AV., p. विविक्वस्, RV. aor. अवैक्षीत् Gr.; fut. वेक्ता, वेक्ष्यति, ib.; inf. वेक्तुम्, MBh.; ind. -विच्य. -वेचम्, ŚrS.; Kāv.), to sift, separate (esp. grain from chaff by winnowing), RV.; AV.; to separate from, deprive of (instr.), Bhaṭṭ.; to discriminate, discern, judge, RV. iii, 57, 1 : Pass. विच्यते (aor. अवेचि), AV. &c.: Caus. -वेचयति (aor. अवीविचत्) See वि-√ विच्: Desid. विविक्षति Gr.: Intens. (or cl. 3. see Dhātup. xxv, 12) वेवेक्ति, Kauś.
विच् [cf. Gk. εἴκω; Lat. vices &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (958,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विच् {c3c} {c7c} U. (वेवोक्ति, वेविक्ते, विनक्ति, विंक्ते, विक्त) 1 To separate, divide, sever. --2 To discriminate, distinguish, discern. --3 To deprive of, remove from (with instr.); शशास स बहून्योधान् जीवितेन विवेच च Bk. 14. 103.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0969-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विक्तविच् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: विज् धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | विक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: विज् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विक्त 📚 ➤ अलग करना या होना, टूटना, छूटना
संस्कृत: पृथग्भावे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विच् 📚(cf. √ विज्) cl. 7. P. Ā. (Dhātup. xxix, 5) विनक्ति, विङ्क्ते (2. sg.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें