🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विघस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विघस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विघस

अर्थ: खाना

संस्कृत: अदने

अंग्रेज़ी: to eat,to devour, to binge, to overeat

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वि + घस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. विघस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. विघस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. घस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + घस् + अच्
  5. घस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + घस् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — घस् (भ्वादिगण) · अर्थ: खाना (अदने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमघसतात् / घसताद् / घसतुघसताम्घसन्तु
मध्यमघस / घसतात् / घसताद्घसतम्घसत
उत्तमघसानिघसावघसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: घसति · लिट्: जघास · लुट्: घस्ता · लृट्: घत्स्यति · लोट्: घसतात् · लङ्: अघसत् · विधिलिङ्: घसेत् · आशीर्लिङ्: घस्यात् · लुङ्: अघसत् · लृङ्: अघत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घसन · ण्वुल्: घासकः · तृच्: घस्ता · ण्यत्: घास्यः · तव्य: घस्तव्यः · अनीयर्: घसनीयः · क्त: घस्तः · क्तवतु: घस्तवान् · शतृ: घसन् · स्य-शतृ: घत्स्यन् · क्त्वा: घस्त्वा · ल्यप्: प्रघस्य · तुमुन्: घस्तुम् · णमुल्: घासम् · घञ्: घासः · क्तिन्: घस्ति · क्वसु: जघस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घस्
घस्
ghas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घस् not used in pr. (cl. 1. घसति, Dhātup. xvii, 65), but supplies certain tenses (esp. aor. and Desid. Pāṇ. ii, 4, 37) of √ अद् (aor. 2. and 3. sg. अघस्, RV.; अघास् (?), AV. xx, 129, 16; 3. sg. अघत्, अघसत् [? JaimBr.; Pāṇ. ii, 4, 37], अजीघसत् [MaitrS.]; 3. pl. अक्षन्, RV.; AV.; अघसन्, Bhaṭṭ. [Pāṇ. ii, 4, 37]; 2. du. अघस्ताम्; 2. pl. अघस्त; Subj. 2. sg. घसस्, 3. sg. ˚सत्, RV.; 3. pl. क्षन्, x, 95, 15; Impv. 3. du. घस्ताम्; pf. जघास, RV.; AV. &c.; 3. pl. जक्षुर्, ŚBr. ii; Pot. जक्षीयात्, RV. x, 28, 1; p. जक्षिवस्, AV.; VS.; f. ˚क्षुषी, ŚBr. ii), to consume or devour, eat: Desid. जिघत्सति (cf. Pāṇ. ii, 4, 37; vii, 4, 49, Kāś.), to wish to consume or devour, wish to eat, AV. v, 18, 1 and 19, 6; vi, 140, 1; ŚBr. i, 9, 2, 12; MBh. ii, 1485 (cf. √ जक्ष्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (377,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घस् {c1c} {c2c} P. (घसति, घस्ति, घस्त) To eat, devour (a defective root used only to form certain tenses of अद्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0477-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विघसवि + घस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विघस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | विघस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विघस 📚 ➤ खाना
संस्कृत: अदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घस् 📚not used in pr. (cl. 1. घसति, Dhātup. xvii, 65), but supplies certain …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें