🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:27:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विजोहा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विजः+हा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विजः

अर्थ: पृथक करना, अलग होना

संस्कृत: पृथग्भावे

अंग्रेज़ी: to split, to separate,to divide,to distinguish,to discern

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विज् धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — विज् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: पृथक करना, अलग होना (पृथग्भावे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअविजत् / अविजद् / अवैक्षीत् / अवैक्षीद्अविजताम् / अवैक्ताम्अविजन् / अवैक्षुः
मध्यमअविजः / अवैक्षीःअविजतम् / अवैक्तम्अविजत / अवैक्त
उत्तमअविजम् / अवैक्षम्अविजाव / अवैक्ष्वअविजाम / अवैक्ष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वेवेक्ति · लट् (आत्मने.): वेविक्ते · लिट्: विवेज · लिट् (आत्मने.): विविजे · लुट्: वेक्ता · लुट् (आत्मने.): वेक्ता · लृट्: वेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): वेक्ष्यते · लोट्: वेविक्तात् · लोट् (आत्मने.): वेविक्ताम् · लङ्: अवेवेक् · लङ् (आत्मने.): अवेविक्त · विधिलिङ्: वेविज्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): वेविजीत · आशीर्लिङ्: विज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): विक्षीष्ट · लुङ्: अविजत् · लुङ् (आत्मने.): अविक्त · लृङ्: अवेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवेक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वेजन · ण्वुल्: वेजकः · तृच्: वेक्ता · ण्यत्: वेज्यः · तव्य: वेक्तव्यः · अनीयर्: वेजनीयः · क्त: विक्तः · क्तवतु: विक्तवान् · शतृ: वेविजत्/वेविजद् · स्य-शतृ: वेक्ष्यन् · शानच्: वेविजानः · क्त्वा: विक्त्वा · ल्यप्: प्रविज्य · तुमुन्: वेक्तुम् · णमुल्: वेजम् · घञ्: वेगः · क्तिन्: विक्ति · क्वसु: विविज्वान्

हा

अर्थ: शोक, उदासी, खिन्नता को प्रकट करने वाला अव्यय, आह, हाय, अरे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. हन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. हन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विज्
विज्
vij
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. विज् (cf. √ विच्) cl. 6. Ā. विजते (mc. also विजति and वेजते, and accord. to Dhātup. xxix, 23 and xxv, 12 also cl. 7. P. विनक्ति, and cl. 3. P. Ā. वेवेक्ति, वेविक्ते; pf. विविजे, 3. pl. ˚ज्रे, RV.; aor. विक्थास्, विक्त, ib.; अविजीत्, अविजिष्ट Gr.; fut. विजिता, ib.; विजिष्यति, MBh.; वेजिष्यति, Śatr.; inf. विजितुम् Gr.), to move with a quick darting motion, speed, heave (said of waves), ŚBr.; to start back, recoil, flee from (abl.), RV.; AV. : Caus. वेजयति (aor. अवीविजत्), to speed, accelerate, PañcavBr.; to increase (see वेजित); to terrify (see id.) : Desid. विविजिषति Gr.: Intens. वेविज्यते (p. वेविजान), to tremble at (dat.), start or flee from (abl.), RV.
विज् [cf. Germ. wîchen, weichen; Angl.Sax. wîkan; Eng. vigorous; weak.]
2. विज् m. or f. (prob.) a stake at play, RV. (‘a bird’, Sāy.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (959,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विज् {vI.v} {c3c} U. (वेवेक्ति, वेविक्ते, विक्त) 1 To separate, divide. --2 To distinguish, discern, discriminate (usually with वि and allied to विच् with वि q. v.) {vII.v} {c6c} A., {c7c} P. (विजते, विनाक्ति, विग्न) 1 To shake, tremble. --2 To be agitated, tremble with fear. --3 To fear, be afraid; चक्रंद विग्ना कुररीव भूयः R. 14. 68. --4 To be distressed or afflicted. --Caus. (वेजयति-ते) To terrify, frighten.
विज् m. A bird; a die (?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0971-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विजःविज् धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
हाअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: हन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | हन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विजः 📚 ➤ पृथक करना, अलग होना
संस्कृत: पृथग्भावे

हा 📚 ➤ शोक, उदासी, खिन्नता को प्रकट करने वाला अव्यय, आह, हाय, अरे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विज् 📚(cf. √ विच्) cl. 6. Ā. विजते (mc. also विजति and वेजते, and accord. t…🔵🟣
हा 📚शोक, दुःख, पीड़ा या निराशासूचक शब्द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
विजोहाविजः + हाविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬