🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विटपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विटपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विटपः

अर्थ: शाखा, (लता या वृक्ष की)टहनी

संस्कृत: वृक्षविस्तारः, तरुमूलम् · पर्याय: विस्तार

व्युत्पत्ति: विटम् विस्तारम् वा पाति पिबति-पा + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विटप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विटप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविटपःविटपौविटपाः
द्वितीयाविटपम्विटपौविटपान्
तृतीयाविटपेनविटपाभ्याम्विटपैः
चतुर्थीविटपायविटपाभ्याम्विटपेभ्यः
पञ्चमीविटपात् / विटपाद्विटपाभ्याम्विटपेभ्यः
षष्ठीविटपस्यविटपयोःविटपानाम्
सप्तमीविटपेविटपयोःविटपेषु
सम्बोधनहे विटपहे विटपौहे विटपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विटप
विटप
viṭapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वृक्ष का फैलाव (2.4.14) विस्तार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विटप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृक्ष या लता की नई शाखा । कोंपल ।
२. छतनार पेड़ । झाड़ी ।
३. वृक्ष । पेड़ । उ॰—ठहर गए नृप वहीं विटप की छाँह में, हुआ विस्फुरण शकुनरूप वर बाँह में ।—शकुं॰, पृ॰ ४७ ।
४. आदित्य पत्र ।
५. विस्तार । फैलाव (को॰) ।
६. लता (को॰) ।
७. अंडकोश पटल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. विट—प m. (for 2. See below) a keeper of catamites, L.
2. विटप m. n. (g. अर्धर्चादि; of doubtful derivation accord. to Uṇ. iii, 145 fr. √ विट्; for 1. विट-प See under विट), the young branch of a tree or creeper, twig, sprout, shoot, bough, MBh.; Kāv. &c.
a bush, shrub, cluster, thicket, tuft, ib.
expansion, spreading, L.
the perinaeum or the septum of the scrotum, Suśr.
विटप m. N. of a man g. शिवादि = विट or विटाधिप, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (961,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विटपः [विटं विस्तारं वा पाति पिबति पा˚ क Tv.] 1 A branch, bough (of a creeper or tree); कोमलविटपानुकारिणौ बाहू Ś. 1. 21, 32; यदनेन तरुर्त पातितः क्षपिता तद्विटपाश्रिता लता R. 8. 47; Śi. 4. 48; Ku. 6. 41. --2 A bush. --3 A new shoot or sprout; Śi. 7. 53. --4 A cluster, clump, thicket. --5 Extension. --6 The septum of the scrotum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0972-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विटप पुंन० । विटं विस्तारं वा पाति पिवति वा पा० क । १ शा- खायां, २ पल्लवविस्तारे अमरः । ३ स्तम्बे ४ पह्ववे च शब्दर० ५ विटपालके ६ तत्पायिनि च मेदि० “पिवति च पाति च यासकौ रहस्त्वाद् विट! विटपममुन्ददस्व तस्यै” माघः । ७ आदित्यपत्रे पु० राजनि० । ८ मुष्कवङ्क्षणान्तरस्थाने हेमच० ९ विटाधिपे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4898,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विटपः, पुं क्ली, (वेटति शब्दायते इति । विट + “विटपपिष्टपविशिपोलपाः ।” उणा० ३ । १४५ । इति कप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) शाखा- पल्लवसमुदायः । तत्पर्य्यायः । विस्तारः २ । इत्यमरः ॥ स्तम्बः ३ । इति मेदिनी । पे, २२ ॥ शाखा । (यथा, रघुः । १० । ११ । “बाहुभिर्विटपाकारैर्दिव्याभरणभूषितैः । आविर्भूतमपां मध्ये पारिजातमिवापरम् ॥”) पल्लवः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, ऋतु- संहारे । १ । २४ । “तरुविटपलताग्रालिङ्गनव्याकुलेन दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन ॥”) क्ली, मुष्कवङ्क्षणान्तरम् । यथा, -- “विटपन्तु महाबीज्यमन्तरामुष्कवङ्क्षणम् ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, सुश्रुते । ३ । ६ । “वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं नाम तत्र षाण्ट्य- मल्पशुक्रता वा भवति ॥”)
विटपः, पुं, (विटान् पातीति । पा + कः ।) विटा- धिपः । पारदारिकश्रेष्ठः । इति मेदिनी । पे, २२ ॥ आदित्यपत्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-383-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विटप" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विटपःविटप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विटपः 📚 ➤ शाखा, (लता या वृक्ष की)टहनी
संस्कृत: वृक्षविस्तारः, तरुमूलम् · पर्याय: विस्तार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विटप 📚वृक्ष या लता की नई शाखा । कोंपल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विटप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विटपः: विटम् विस्तारम् वा पाति पिबति-पा + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें