🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:58:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वितती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वितती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वितती

अर्थ: विस्तार, प्रसार

व्युत्पत्ति: वि + तन् + क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वितति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. वितति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. तति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: वि + तन् + क्तिन्
  4. तति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: वि + तन् + क्तिन्
  5. वितति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. तति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: वि + तन् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वितति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविततिःविततीविततयः
द्वितीयाविततिम्विततीविततीः
तृतीयावितत्याविततिभ्याम्विततिभिः
चतुर्थीविततये / वितत्यैविततिभ्याम्विततिभ्यः
पञ्चमीविततेः / वितत्याःविततिभ्याम्विततिभ्यः
षष्ठीविततेः / वितत्याःवितत्योःविततीनाम्
सप्तमीविततौ / वितत्याम्वितत्योःविततिषु
सम्बोधनहे विततेहे विततीहे विततयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वितति
वितति
vitati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वितति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विस्तार । फैलाव । आतिशय्य । आधिक्य ।
२. संग्रह । गुल्म । झुंड (को॰) ।
३. रेखा । कतार । पंक्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-तति f. extent, length, BhP.
spreading, extension, expansion, diffusion, ib.
excess, Kāv.
quantity, collection, cluster, clump (of trees &c.), Kir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (962,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विततिः f. 1 Extension, expansion. --2 Quantity, collection, cluster, clump. --3 A line, row; Māl. 9. 47.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0973-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विततिः, स्त्री, विस्तारः । विपूर्व्वतनधातोः क्तिप्रत्य- येन निष्पन्ना ॥ (यथा, भागवते । ९ । १० । १५ । “वध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-385-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "वितति" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विततीवितति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: वितति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | तति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: वि + तन् + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वितती 📚 ➤ विस्तार, प्रसार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वितति 📚विस्तार । फैलाव । आतिशय्य । आधिक्य🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वितति = वि + तति द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वितती: वि + तन् + क्तिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें