🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:47:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदरः

अर्थ: तोड़ना, फटना, विदीर्ण होना

संस्कृत: द्विधाभावः · पर्याय: स्फुटन, भिद्

व्युत्पत्ति: वि + दृ + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विदर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + दॄ + अप्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विदर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविदरःविदरौविदराः
द्वितीयाविदरम्विदरौविदरान्
तृतीयाविदरेणविदराभ्याम्विदरैः
चतुर्थीविदरायविदराभ्याम्विदरेभ्यः
पञ्चमीविदरात् / विदराद्विदराभ्याम्विदरेभ्यः
षष्ठीविदरस्यविदरयोःविदराणाम्
सप्तमीविदरेविदरयोःविदरेषु
सम्बोधनहे विदरहे विदरौहे विदराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विदर
विदर
vidara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कंकारी । विश्वसारक ।
२. विदारण करना । फाड़ना ।
३. रंध्र । विवर । दरार । उ॰—मुगति मग्ग खुल्ले बिदर ।—पृ॰ रा॰, ५८ ।२३५ ।
विदर २ वि॰ [सं॰ विदल, प्रा॰ विदर] दे॰ विदल ।
विदर † ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] दासीपुत्र । उ॰—विदर पिदर जाणैं नहीं, मादर विदराँ मूल ।—बाकी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ८५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—दर mf(आ)n. (for 2. See under वि-√ दॄ) free from cracks or holes, Kām.
वि-दर वि-दरण. See under वि√ दॄ, p. 966, col. 1.
2. वि-दर m. (for 1. See p. 950, col. 3) tearing asunder, rending, L.
a crevice, fissure, Naiṣ.
वि-दर n. Cactus Indicus (prob. the flower), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदरः Breaking, bursting, rending. --रं The prickly pear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0974-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदर न० वि + दॄ--अच् । (फणिमनसा) वृक्षे शब्दर० । भावे अप् २ विदलीकरणे पु० शब्दर० । प्रा० ब० । ३ विगतभये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदरं, क्ली, (विदीर्य्यतीति । वि + दॄ + अच् ।) विश्वसारकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ फणीमनसा इति भाषा ॥ (विदीर्णे, त्रि । यथा, कामन्दकीये नीतिसारे । १९ । १० । ‘अल्पवृक्षोपला च्छिद्रा लतिका विदरा स्थिरा । निःशर्करा च निःपङ्का सापसारा च वारिभूः ॥’)
विदरः, पुं, (वि + दॄ + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) विदरणम् । फाटन इति चेरण इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । स्फुटनम् २ भिदा ३ । इत्यमरः ॥ दारणम् ४ विदारणम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-386-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदरःविदर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + दॄ + अप्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदरः 📚 ➤ तोड़ना, फटना, विदीर्ण होना
संस्कृत: द्विधाभावः · पर्याय: स्फुटन, भिद्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विदर 📚कंकारी । विश्वसारक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विदर
फटना (३.२.५) — स्फुटन, भिदा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विदरः: वि + दृ + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें