🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विध

अर्थ: विधान करना, नियम बनाना

संस्कृत: विधाने

अंग्रेज़ी: to mention, to make a rule, to state

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विध् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. विध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — विध् (तुदादिगण) · अर्थ: विधान करना, नियम बनाना (विधाने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमविधतात् / विधताद् / विधतुविधताम्विधन्तु
मध्यमविध / विधतात् / विधताद्विधतम्विधत
उत्तमविधानिविधावविधाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: विधति · लिट्: विवेध · लुट्: वेधिता · लृट्: वेधिष्यति · लोट्: विधतात् · लङ्: अविधत् · विधिलिङ्: विधेत् · आशीर्लिङ्: विध्यात् · लुङ्: अवेधीत् · लृङ्: अवेधिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वेधन · ण्वुल्: वेधकः · तृच्: वेधिता · ण्यत्: वेध्यः · तव्य: वेधितव्यः · अनीयर्: वेधनीयः · क्त: विधितः · क्तवतु: विधितवान् · शतृ: विधन् · स्य-शतृ: वेधिष्यन् · क्त्वा: विधित्वा · ल्यप्: प्रविध्य · तुमुन्: वेधितुम् · णमुल्: वेधम् · घञ्: वेधः · क्तिन्: विद्धि · क्वसु: विविध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विध्
विध्
vidh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. विध् cl. 6. P. -विधति (in RV. also ˚ते), to worship, honour a god (dat. loc., or acc.) with (instr.), RV.; AV.; TBr.; BhP.; to present reverentially, offer, dedicate, RV.; AV.; to be gracious or kind, befriend (said of Indra), RV. viii, 78, 7.
2. विध् (or विन्ध्) cl. 6. Ā. विन्धते, to be destitute or bereft of, lack, want (instr. or acc.), RV. i, 7, 7; viii, 9, 6; 51, 3.
3. विध् weak form of √ व्यध्.
4. विध् mfn. (ifc.) piercing, penetrating (cf. मर्मा-, मृगा-, श्वा-, हृदया-विध्).
5. विध् cl. 1. Ā. वेधते, to ask, beg (v.l. for √ विथ्, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (967,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विध् {vI.v} {c6c} P. (विधति) 1 To pierce, cut. --2 To honour, worship. --3 To rule, govern, administer. {vII.v} {c1c} A. (वेधते) To ask, beg.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0976-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विधविध् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विध 📚 ➤ विधान करना, नियम बनाना
संस्कृत: विधाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विध् 📚cl. 6. P. -विधति (in RV. also ˚ते), to worship, honour a god (dat. loc…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें