🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:21:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विपथः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विपथः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विपथः

अर्थ: बुरी सड़क, कुमार्ग

संस्कृत: दुर्मार्गः · पर्याय: व्यध्व, दुरध्व, कदध्वन्, कापथ

व्युत्पत्ति: विरुद्धः पन्था-प्रा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विपथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + पथ् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विपथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविपथःविपथौविपथाः
द्वितीयाविपथम्विपथौविपथान्
तृतीयाविपथेनविपथाभ्याम्विपथैः
चतुर्थीविपथायविपथाभ्याम्विपथेभ्यः
पञ्चमीविपथात् / विपथाद्विपथाभ्याम्विपथेभ्यः
षष्ठीविपथस्यविपथयोःविपथानाम्
सप्तमीविपथेविपथयोःविपथेषु
सम्बोधनहे विपथहे विपथौहे विपथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विपथ
विपथ
vipatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुमार्ग । वुरी राह । खराब रास्ता ।
२. बगल का रास्ता ।
३. बुरी चाल चलन । मंद आचरण ।
४. एक प्रकार का रथ । यौ॰—विपथगति=कुमार्ग गमन । विपथगमन । विपथगा । विपथगामी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—पथ See s.v.
वि-पथ m. n. a different path, wrong road, evil course, L.
a partic. high number, Buddh.
वि-पथ (अ), m. n. a kind of chariot (fit for untrodden paths), AV.; PañcavBr.; ŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपथः A wrong road, bad way (lit. and fig.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0981-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपथ पु० विरुद्धः पन्थाः अचसमा० । निन्दितमार्गे अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4911,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपथः, पुं, (विरुद्धः पन्थाः । “ऋक्पूरब्धूःपथा- मानक्षे ।” ५ । ४ । ७४ । इत्यकारप्रत्ययः ।) निन्दितपथः । तत्पर्य्यायः । व्यध्वः २ दुरध्वः ३ कदध्वा ४ कापथः ५ । इत्यमरः ॥ कुपथः ६ असत्पथः ७ कुत्सितवर्त्म ८ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ३५९ । ११ । “सत्पथं कथसत्सृज्य यास्यामि विपथं वद ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-406-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विपथ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विपथःविपथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + पथ् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विपथः 📚 ➤ बुरी सड़क, कुमार्ग
संस्कृत: दुर्मार्गः · पर्याय: व्यध्व, दुरध्व, कदध्वन्, कापथ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विपथ 📚कुमार्ग । वुरी राह । खराब रास्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विपथ
बुरा मार्ग (२.१.१७) — व्यध्व, दुरध्व, कदध्वा, कापथ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें