🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:19:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विफलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विफलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विफलम्

अर्थ: फलरहित, अनुपयोगी, व्यर्थ, प्रभावशून्य, अलाभकर

व्युत्पत्ति: विगतं फलं यस्य-प्रा.ब

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विफल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. विफल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विफल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विफल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविफलःविफलौविफलाः
द्वितीयाविफलम्विफलौविफलान्
तृतीयाविफलेनविफलाभ्याम्विफलैः
चतुर्थीविफलायविफलाभ्याम्विफलेभ्यः
पञ्चमीविफलात् / विफलाद्विफलाभ्याम्विफलेभ्यः
षष्ठीविफलस्यविफलयोःविफलानाम्
सप्तमीविफलेविफलयोःविफलेषु
सम्बोधनहे विफलहे विफलौहे विफलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विफल
विफल
viphala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विफल वि॰ [सं॰]
१. जिसमें फल न लगता या लगा हो । फलरहित । उ॰—मुरली सुनत अचल चले । द्रवित ह्वै जल झरत पाहन विफल वृक्ष फले ।—सूर (शब्द॰) ।
२. जिसका कुछ परिणाम न हो । जिसका कुछ नतीजा न हो । जिससे कुछ सिद्धि न प्राप्त हो । निष्फल । व्यर्थ । बेफायदा । जैसे,— कोई प्रयत्न विफल होना; विफलमनोरथ होना ।
३. जिसके प्रयत्न का कुछ परिणाम न हुआ हो । अकृतकार्य । नाकामयाब ।
४. हताश । निराश ।
५. अंडकोशरहित ।
६. प्रभाव- रहित । जिसका कुछ असर न हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—फल See s.v.
वि-फल mf(आ)n. bearing no fruit (as a tree), Kāv.; VarBṛS.
fruitless, useless, ineffectual, futile, vain, idle, Yājñ.; Hariv. &c.
having no testicles, R.
वि-फल m. Pandanus Odoratissimus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विफल a. 1 Fruitless, useless vain, ineffectual, unprofitable; मम विफलमेतदनुरूपमपि यौवनं Gīt. 7; जगता वा विफलेन किं फलं R. G.; Śi. 9. 6; Ku. 7. 66; Me. 68. --2 Idle, unmeaning. --ला N. of a plant ( केतकी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0983-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विफल त्रि० विगत फलमस्य । १ निरर्थके २ फलरहिते च ३ केतक्यां स्त्री० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4913,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विफलं, त्रि, (विगतं फलं यस्य ।) निरर्थकम् । तत्पर्य्यायः । मोघम् २ व्यर्थम् ३ । इनि जटा- धरः ॥ (यथा, कुमारसम्भवे । ७ । ६६ । “परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्बमयोजयिष्यत् । अस्मिन् द्वये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां विफलोऽभविष्यत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-409-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विफल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विफलम्विफल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विफल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | विफल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विफलम् 📚 ➤ फलरहित, अनुपयोगी, व्यर्थ, प्रभावशून्य, अलाभकर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विफल 📚जिसमें फल न लगता या लगा हो । फलरहित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें