🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:26:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विमनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विमनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विमनम्

अर्थ: जानना, समझना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: ज्ञाने

अंग्रेज़ी: to believe, to know, to understand, to consider, to think

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + मन् + अच्
  2. मन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + मन् + अच्
  3. मन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + मन् + अच्
  4. विमन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. विमन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. विमन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनःमनौमनाः
द्वितीयामनम्मनौमनान्
तृतीयामनेनमनाभ्याम्मनैः
चतुर्थीमनायमनाभ्याम्मनेभ्यः
पञ्चमीमनात् / मनाद्मनाभ्याम्मनेभ्यः
षष्ठीमनस्यमनयोःमनानाम्
सप्तमीमनेमनयोःमनेषु
सम्बोधनहे मनहे मनौहे मनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मन् (दिवादिगण) · अर्थ: जानना, समझना (ज्ञाने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममन्यतेमन्येतेमन्यन्ते
मध्यममन्यसेमन्येथेमन्यध्वे
उत्तममन्येमन्यावहेमन्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मन्यते · लिट् (आत्मने.): मेने · लुट् (आत्मने.): मन्ता · लृट् (आत्मने.): मंस्यते · लोट् (आत्मने.): मन्यताम् · लङ् (आत्मने.): अमन्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): मन्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मंसीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमंस्त · लृङ् (आत्मने.): अमंस्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मनन · ण्वुल्: मानकः · तृच्: मन्ता · ण्यत्: मान्यः · तव्य: मन्तव्यः · अनीयर्: मननीयः · क्त: मतः · क्तवतु: मतवान् · शानच्: मन्यमानः · क्त्वा: मत्वा · ल्यप्: प्रमत्य · तुमुन्: मन्तुम् · णमुल्: मानम् · घञ्: मानः · क्तिन्: मति · क्वसु: मेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मन
मन
mana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मन m. Indian spikenard, Nardostachys Jatamansi, L.
N. of a son of Śambara, Hariv. (v.l. मत).
2. मन in comp. for मनस्.
मनः in comp. for मनस्.
3. मन m. du. (for 1. and 2. See p. 783, col. 2) a partic. ornament, RV. viii, 78, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (783,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन पूजायां सक० गर्वे अक० भ्वा० पर० सेट् । मनति अमानीत्--अमनीत् मेनतुः ।
मन गर्वे अक० चु० आ० सेट् । मानयते अमीमनत् ।
मन बोधे तना० आ० सक० सेट् । मनुते अमनिष्ट मेने ।
मन बोधे दि० आ० सक० अनिट् । मन्यते । अमंस्त मेने ।
मन धृतौ अद० चु० उ० सक० सेट् । मनयति ते अममनत् त ।
मन पु० मन--अच् । जटामांस्याम् शब्दच० ।
मन आप त्रि० मन आप्नोति आप--अण् उप० स० । मनोज्ञे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4734,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मन" आता है (55)
मनु ब्रह्मा के पुत्र जो मनुष्यों के मूल पुरुष माने जाते हैं । विशेष—वेदों …निगु प्रसन्न करनेवाला । मनोहारीसर्क मन । चित्तहृद् हृदय । दिल । मनध्यान बाह्म इंद्रियों के प्रयोग कि बिना केवल मन में लाने की क्रिया या भाव । …लिगु मनअनंगक मनस्वांत अंतःकरण । मनमनोमय मनोरुप । मानसिककरणाधिप करण अर्थात् इंद्रियों का स्वामी । मन । आत्माजी मन । दील । तबीयत । चित्तअंतस् अंतःकरण । मन । हृदय । चित्ता मानसत्रिदंडी मन, वचन और कर्म तीनों को दमन करने या वश में रखनेवाला व्यक्तिमनः मनहिय हृदय । मनउरमी शोक मोह आदि षट् उर्मियों से युक्त । अस्तित्व की, शरीर, मन, जीवन, संबंध…जमीर अंतःकरणा । हृदय । मनहिया हृदय । मनतबीअत चित्त । मन । जी । मुहा॰—(किसी पर) तबीअत आना = (किसी पर) प्रेम होना । आ…हियरा हृदय । मनद्वादस दे॰ 'द्वादश' । यौ॰— द्वादसनगर = पाँच तत्व, तीन गुण, मन, बुद्धि, चित्त,…अंतर्घट शरीर के भीतर का भाग । अंत:करण । हृदय । मनउर वक्षस्थल । छाती । यौ॰—उरोज । मुहा॰—उर आनना वा लाना = छाती से लगाना । आ…घट घड़ा । जलपात्र । कलसाधी बुद्धि । अक्ल । समझ । विशेष— दे॰ 'बुद्धि'चित चुनकर इकट्ठा किया हुआवीक वायुदर्प घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । तावमनसा एक देवी का नाम । विशेष—पुराणानुसार यह जरत्कारु मुनि की पत्नि और आस्तीक…विभु जो सर्वत्र वर्तमान हो । जो सब मूर्त पदार्थों में रम रहा हो । जिससे कोई…अतींद्रिय जो इंद्रियज्ञान के बाहर हो । जिसका अनुभव इंद्रियों द्वारा न हो । अगोचर…अहिंसा साधारण धर्मों में से एक । किसी को दुःख न देनाप्रमेय जो प्रमाण का विषय हो सके । वह जिसका बोध करा सकेंरजसानु मेघ । बादलअंतःकरण वह भीतरी इंद्रिय जिसके विषय संकल्प, विकल्प, निश्चय, स्मरण आदि है तथा ज…त्रिदंड संन्यास आश्रम का चिह्न, बाँस का एक डंडा जिसके सिरे पर दो छोटी छोटी लकड…रवितनय यमराजतुल्ययोगिता एक अलंकार जिसमें कई प्रस्तुतों या अप्रस्तुतों का अर्थात् बहुत से उपमान…आत्मा जीवमहाबलि आकाशलिंगदेह वह सूक्ष्म शरीर जो इस स्थूल शरीर के नष्ट होने पर भी संस्कार के कारण कर…निर्विषय जो अपने स्थान से दूर कर दिया गया होमर्मस्थल मर्मस्थान । विशेष दे॰ 'मर्म'चीत पु † ^१ संज्ञा पुं॰दिल कलेजा । मुहा॰— दिल उलटना = दे॰ 'कलेजा उलटना ' । दिन मलना = दे॰ 'कलेजा …कल्ब हृदय । दिलछाती हड्डी की ठठरियों का पल्ला जो कलेजे के ऊपर पेट तक फैला होता है । पेट के…जिगर कलेजा । यौ॰—जिगर कुल्फ = जिगर का ताला । हृदयरूपी तालाजियरा पु † संज्ञा पुं॰मतुला मातुलानी संज्ञा स्त्री॰मन्नु पु ^१ संज्ञा पुं॰वफादारी प्रतिज्ञापालन । बात को पूरा करनाअंतस्सार आंतरिक सार । तत्वअंतरात्मा जीवात्मा । जीवविशेष—पराशर के मत से 'गोपाल' एक संकर जाति है जिसकी उत्पत्ति क्षत्रिय पिता और शु्द्…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विमनम्मन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + मन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: मन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + मन् + अच् | मन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + मन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विमनम् 📚 ➤ जानना, समझना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: ज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मन 📚में ठानना । इरादा करना । नीयत बिगड़ना = दे॰ 'नीयत बद होना' । नीयत भरना…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विमनम्: वि + मन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬