🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:09:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विमृश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विमृश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विमृश

अर्थ: छूना, स्पर्श करना

संस्कृत: आमर्शने

अंग्रेज़ी: to touch

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वि + मृश् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. विमृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मृश् (तुदादिगण) · अर्थ: छूना, स्पर्श करना (आमर्शने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममृशतात् / मृशताद् / मृशतुमृशताम्मृशन्तु
मध्यममृश / मृशतात् / मृशताद्मृशतम्मृशत
उत्तममृशानिमृशावमृशाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मृशति · लिट्: ममर्श · लुट्: मर्ष्टा · लृट्: मर्क्ष्यति · लोट्: मृशतात् · लङ्: अमृशत् · विधिलिङ्: मृशेत् · आशीर्लिङ्: मृश्यात् · लुङ्: अमार्क्षीत् · लृङ्: अमर्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मर्शन · ण्वुल्: मर्शकः · तृच्: म्रष्टा · तव्य: म्रष्टव्यः · अनीयर्: मर्शनीयः · क्त: मृष्टः · क्तवतु: मृष्टवान् · शतृ: मृशन् · स्य-शतृ: म्रक्ष्यन् · क्त्वा: मृष्ट्वा · ल्यप्: प्रमृश्य · तुमुन्: म्रष्टुम् · णमुल्: मर्शम् · घञ्: मर्शः · क्तिन्: मृष्टि · क्वसु: ममृश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृश्
मृश्
mṛś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मृश् (often confounded with √ 1. मृष्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 131) मृशति (rarely, A. ˚ते; pf. P. ममर्श, ममृशुः, MBh.; मामृशुः, RV.; Ā. ममृशे, Br.; aor. अमृक्षत्, RV. &c.; अमार्क्षीत् or अम्राक्षीत् Gr.; fut. मर्ष्टा, म्रष्टा, ib.; मर्क्ष्तति, म्रक्ष्यति, ib.; inf. मर्ष्टुम्, MBh. &c.; -मृशे, RV.; ind.p. -मृश्य, ib.; -मर्शम्, Br.), to touch, stroke, handle, AV.; to touch mentally, consider, reflect, deliberate, BhP. : Intens., मर्मृशत् (see अभि-√ मृश्), RV.; मरीमृश्यते (?), to seize, grasp, ŚBr.
मृश् [cf. Lat. mulceo.]
2. मृश् (ifc.) one who strokes or touches, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (831,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृश् {c6c} P. (मृशति, मृष्ठ) 1 To touch, handle. --2 To rub, stroke. --3 To consider, reflect, deliberate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विमृशवि + मृश् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विमृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विमृश 📚 ➤ छूना, स्पर्श करना
संस्कृत: आमर्शने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृश् 📚(often confounded with √ 1. मृष्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 131) मृश…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें