🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:27:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलासः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विलासः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विलासः

अर्थ: क्रीड़ा, खेल, मनोरंजन

संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया · पर्याय: बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला, लीला

व्युत्पत्ति: वि + लस् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विलास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + लस् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विलास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविलासःविलासौविलासाः
द्वितीयाविलासम्विलासौविलासान्
तृतीयाविलासेनविलासाभ्याम्विलासैः
चतुर्थीविलासायविलासाभ्याम्विलासेभ्यः
पञ्चमीविलासात् / विलासाद्विलासाभ्याम्विलासेभ्यः
षष्ठीविलासस्यविलासयोःविलासानाम्
सप्तमीविलासेविलासयोःविलासेषु
सम्बोधनहे विलासहे विलासौहे विलासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विलास
विलास
vilāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रसन्न या प्रफुल्लित करने की क्रिया ।
२. सुखभोग । आनंदमय क्रीड़ा । मनोरंजन । मनोविनोद ।
३. आनंद । हर्ष ।
४. संयोग के समय में अनेक हाव भाव अथवा प्रेमसूचक क्रियाएँ जिनसे स्त्रियाँ पुरूषों को अपनी और अनुरक्त करती हैँ । हाव भाव । नाज नखरा ।
५. किसी अंग की मनोहर चेष्टा । जेसे, भ्रुविलास, करविलास । उ॰—भुकुटि विलास जासु जग होई । राम बाम दिस सीता सोई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
६. किसी चीज का हिलना डो़लना । जैसे; चपला का विलास । चमक दमक ।
७. चमकना । दीप्त होना ।
८. आरामतलबी । अतिशय सुखभोग ।
९. प्रफुल्लता । उत्साहशीलता । तेजस्विता । (दशरूपक में पूरूष का एक गुण कहा गया है ।) यौ॰—विलासकानन=प्रमदवन । विलासकोदंड़, विलासचाप, विलासधन्वा, विलासबाण=कामदेव । विलासमंदिर=केलि- भवन । विलासवातायन=बरामदा । छज्जा । विलासविपिन= क्रीड़ाउपवन । विलालवेश्म=क्रीड़ागृह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-लास m. (ifc. f(आ). ) shining forth, appearance, manifestation, Ṛt.; Gīt.
sport, play, pastime, pleasure, diversion (esp. with women &c.; but also applied to any playful action or gesture), MBh.; Kāv. &c. (˚साय, ‘for sport’)
coquetry, affectation of coyness, wantonness (a form of feminine gesture considered as indicative of amorous sentiments), Hariv.; Kāv.; Daśar.; Sāh.
liveliness, joviality (considered as a masculine virtue), Daśar. ii, 9
wantonness, lust, Daśar.; Sāh.
grace, charm, beauty, BhP.
N. of a gram. wk.
(with आचार्य) of a preceptor, Cat.
वि-लास n. (and f(आ). ) N. of a metre, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (985,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलासः 1 Sport, play, pastime. --2 Amorous pastime, diversion, pleasure; as in विलासमेखला R. 8. 64; so विलासकाननं, विलासमंदिरं &c. --3 Coquetry, dalliance, affectation, wantonness, graceful movement or play, any feminine gesture indicative of amorous sentiment; Ś. 2. 2; कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः P. R. 1. 22; Śi. 9. 26. --4 Grace, beauty, elegance, charm; Māl. 2. 6. --5 Flash, gleam. --Comp. --काननं a pleasuregrove. --मंदिर a pleasure-house. --चेष्टितं amorous movement; Ku. 5. 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0991-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलासः, पुं, (वि + लस + घञ् ।) हावभेदः । इत्यमरः ॥ (यथा, कुमारे । ५ । १५ । “लतासु तन्वीषु विलासचेष्टितं विलोलदृष्टं हरिणाङ्गनासु च ॥”) लीला । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ३ । २५ । ३५ । “तैर्दर्शनीयावयवैरुदार- विलासहासेक्षितवामसूक्तैः ॥”) “स्त्रीणां विलासादयः शृङ्गारभावजाः क्रिया हावशब्देनोच्यन्ते । प्रियसमीपगमने यः स्थाना- सनगमनविलोकनेषु विकारोऽकस्माच्च क्रोध- स्मितचमत्कारमुखविकूननं स विलासः । तथा च । ‘यो वल्लभां चानुगतो विकारो गत्यासनस्थानविलोकनेषु । तथा स्मृतं क्रोधचमत्कृती च विकूननञ्चास्यगतं विलासः ॥’ तथान्यत्र । ‘तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु ।’ तात्कालिको दयितालोकनादिभवः ।” इति भरतः ॥ * ॥ अपि च । “गतिस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्म्मणाम् । तात्कालिकन्तु वैशिष्ट्यं विलासः प्रियसङ्गजम् ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ अन्यच्च । “यद्रूपं तदभेदेन स्वरूपेण विराजते । [] आकृत्यादिभिरन्यादृक् स तदेकात्मरूपकः । स विलासः स्वांश इति धत्ते भेदद्वयं पुनः ॥” तत्र विलासः । “स्वरूपमन्याकारं तत्तस्य भाति विलासतः । प्रायेणात्मसमं शक्त्या स विलासो निगद्यते ॥ परमव्योमनाथस्तु गोविन्दस्य यथा स्मृतम् । परमव्योमनाथस्य वासुदेवश्च यादृशः ॥” स्वांशः । “तादृशो न्यूनशक्तिं यो व्यनक्ति स्वांश ईरितः । सङ्कर्षणादिर्मत्स्यादिर्यथा तत्तत् स्वधामसु ॥” इति भागवतामृतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-423-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विलास" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलासःविलास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + लस् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विलासः 📚 ➤ क्रीड़ा, खेल, मनोरंजन
संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया · पर्याय: बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला, लीला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विलास 📚प्रसन्न या प्रफुल्लित करने की क्रिया🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विलास
लीला (३.३.२०८) — क्रिया

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विलास = वि + लास तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विलासः: वि + लस् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬