🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:00:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विलीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विलीनः

अर्थ: चिपकने वाला, चिपटा हुआ, अनुषक्त

संस्कृत: पर्याय: विद्रुत, द्रुत

व्युत्पत्ति: वि + ली + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विलीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विलीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविलीनःविलीनौविलीनाः
द्वितीयाविलीनम्विलीनौविलीनान्
तृतीयाविलीनेनविलीनाभ्याम्विलीनैः
चतुर्थीविलीनायविलीनाभ्याम्विलीनेभ्यः
पञ्चमीविलीनात् / विलीनाद्विलीनाभ्याम्विलीनेभ्यः
षष्ठीविलीनस्यविलीनयोःविलीनानाम्
सप्तमीविलीनेविलीनयोःविलीनेषु
सम्बोधनहे विलीनहे विलीनौहे विलीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विलीन
विलीन
vilīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पिघला हुआ (3.1.99) विद्रुत · द्रुत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलीन वि॰ [सं॰]
१. जो अदृश्य हो गया हो । लुप्त ।
२. जो घुल गय़ा या मिल गया हो । जैसे—पानी में नमक विलीन हो गया ।
३. छिपा हुआ ।
४. संबद्ध । संलग्न । अनुषक्त [को॰] ।
४. अड्ड़े पर उतरा हुआ या बैठा हुआ (पक्षी आदि) ।
६. नष्ट । मृत । क्षयप्राप्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-लीन mfn. clinging or sticking or attached to, fixed on, immersed in (loc. or comp.), Kāv.; Pañcar.
(ifc.) alighted or perched on (said of birds), Kathās.
sticking (see comp.)
hidden, disappeared, perished, absorbed in (loc.), MaitrUp.; MBh. &c.
dissolved, melted, liquefied, ChUp.; Kathās.; Suśr.
contiguous to, united or blended with, W.
infused into the mind, imagined, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (985,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलीन p. p. 1 Sticking to, clung or attached to. --2 Perched or settled on, alighting on. --3 Contiguous to, in contact with. --4 Melted, dissolved, liquefied. --5 Disappeared, vanished. --6 Dead, perished.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0991-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलीन त्रि० वि लीं--क्त । १ प्राप्तद्रवीभावे घृतादौ, अमरः । २ विश्लिष्टे ३ नष्टे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलीनः, त्रि, (वि + ली + क्तः ।) प्राप्तद्रवीभाव- घृतादिः । तत्पर्य्यायः । विद्रुतः २ द्रुतः ३ । इत्यमरः ॥ विश्लिष्टः । विशेषेण लीनः । यथा, -- “करादस्य भ्रष्टे ननु शिखरिणी दृश्यति शिशो- र्विलीनाः स्मः सत्यं नियतमवधेयं तदखिलैः । इति त्रस्यद्गोपानुचितनिभृतालापजनित- स्मितं बिभ्रद्देवो जगदवतु गोवर्द्धनधरः ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-423-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विलीन" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलीनःविलीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विलीनः 📚 ➤ चिपकने वाला, चिपटा हुआ, अनुषक्त
संस्कृत: पर्याय: विद्रुत, द्रुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विलीन 📚जो अदृश्य हो गया हो । लुप्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विलीन
पिघला हुआ (३.१.९९) — विद्रुत, द्रुत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विलीन = वि + लीन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विलीनः: वि + ली + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬