🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:35:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलेभा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विले+भा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विले

अर्थ: छिद्र, विवर, खूड (हल चलाने से बनी गहरी सीधी रेखा)

व्युत्पत्ति: विल् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विल (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. ला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + ली + अच्
  3. ला (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + ली + अच्
  4. विल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. विल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: वि + ली + अच्
  7. ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: वि + ली + अच्
  8. विल (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविलम्विलेविलानि
द्वितीयाविलम्विलेविलानि
तृतीयाविलेनविलाभ्याम्विलैः
चतुर्थीविलायविलाभ्याम्विलेभ्यः
पञ्चमीविलात् / विलाद्विलाभ्याम्विलेभ्यः
षष्ठीविलस्यविलयोःविलानाम्
सप्तमीविलेविलयोःविलेषु
सम्बोधनहे विलहे विलेहे विलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

भा

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, सुन्दर दिखना

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to glow, to shine, to look attractive, to look beautiful

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भास् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. भास् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. भा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. भा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. भ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भा (अदादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, सुन्दर दिखना (दीप्तौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभात् / अभाद्अभाताम्अभान् / अभुः
मध्यमअभाःअभातम्अभात
उत्तमअभाम्अभावअभाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भाति · लिट्: बभौ · लुट्: भाता · लृट्: भास्यति · लोट्: भातात् · लङ्: अभात् · विधिलिङ्: भायात् · आशीर्लिङ्: भायात् · लुङ्: अभासीत् · लृङ्: अभास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भान · ण्वुल्: भायकः · तृच्: भाता · यत्: भेयः · तव्य: भातव्यः · अनीयर्: भानीयः · क्त: भातः · क्तवतु: भातवान् · शतृ: भान् · स्य-शतृ: भास्यन् · क्त्वा: भात्वा · ल्यप्: प्रभाय · तुमुन्: भातुम् · णमुल्: भायम् · घञ्: भायः · क्तिन्: भाति · क्वसु: बभिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विल
विल
vila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विल संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ बिल १ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विल स्तृतौ तु० पर० सक० सेट् । विलति अवेलीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विल, श स्तुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०- पर०-सक०-सेट् ।) स्तुतिरिह आच्छादनम् । श, विलति वस्त्रं लोकः परिदधाति इत्यर्थः । वेलिता । अयं कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गा- दासः ॥
वि(बि)लं, क्ली, (विल + कः ।) छिद्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४९ । १७ । “पाण्डवाश्चापि ते सर्व्वे सह मात्रा सुदुःखिताः । विलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्द्रुतमलक्षिताः ॥”) गुहा । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ६ । ३९ । “जितसिंहभया नागा यत्राश्वा विलयोनयः । यक्षाः किंपुरुषाः पौरा योषितो वनदेवताः ॥”)
वि(बि)लः, पुं, (उच्चैःश्रवा हयः । इति मेदिनी ॥ वेतसः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-422-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलेविल (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + ली + अच् | ला (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + ली + अच्
भाभा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भास् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विले 📚 ➤ छिद्र, विवर, खूड (हल चलाने से बनी गहरी सीधी रेखा)

भा 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना, सुन्दर दिखना
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विल 📚दे॰ 'बिल' ^१🟠🔵🟣🟢🟤
भ् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विले: विल् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें