🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:12:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलोटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विलोटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विलोटः

अर्थ: विलोडना, कांपना, हिलना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: विलोडने

अंग्रेज़ी: to agitate, to churn, to stir, to roll

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + लुट् + घञ्
  2. विलोट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लोट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालोटःलोटौलोटाः
द्वितीयालोटम्लोटौलोटान्
तृतीयालोटेनलोटाभ्याम्लोटैः
चतुर्थीलोटायलोटाभ्याम्लोटेभ्यः
पञ्चमीलोटात् / लोटाद्लोटाभ्याम्लोटेभ्यः
षष्ठीलोटस्यलोटयोःलोटानाम्
सप्तमीलोटेलोटयोःलोटेषु
सम्बोधनहे लोटहे लोटौहे लोटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लुट् (भ्वादिगण) · अर्थ: विलोडना, कांपना, हिलना (विलोडने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलोटतिलोटतःलोटन्ति
मध्यमलोटसिलोटथःलोटथ
उत्तमलोटामिलोटावःलोटामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लोटति · लिट्: लुलोट · लुट्: लोटिता · लृट्: लोटिष्यति · लोट्: लोटतात् · लङ्: अलोटत् · विधिलिङ्: लोटेत् · आशीर्लिङ्: लुट्यात् · लुङ्: अलोटीत् · लृङ्: अलोटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लोटन · ण्वुल्: लोटकः · तृच्: लोटिता · ण्यत्: लोट्यः · तव्य: लोटितव्यः · अनीयर्: लोटनीयः · क्त: लुटितः · क्तवतु: लुटितवान् · शतृ: लोटन् · स्य-शतृ: लोटिष्यन् · क्त्वा: लुटित्वा · ल्यप्: प्रलुट्य · तुमुन्: लोटितुम् · णमुल्: लोटम् · घञ्: लोटः · क्तिन्: लुट्टि · क्वसु: लुलुट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोट
लोट
loṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोट १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ लेटना] लोटने का भाववाचक रुप । लोटने की क्रिया या भाव । लुढ़कना । क्रि॰ प्र॰—लगाना । मुहा॰—लोट मारना = (१) लेटना । सोना । (२) किसी के प्रेम में बेसुध होना । लोट होना या हो जाना = (१) आसक्त होना । रीझना । (२) व्याकुल होना ।
लोट २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ लोटना]
१. उतार । घाट । उ॰—चारों तरफ पुख्ता लोट बने ।—लल्लु (शब्द॰) ।
२. पु त्रिवली । उ॰—(क) नार नवाए ताके हुरी करी कोकरी चोट । चौंकि केरी झझकी चकी चँपी हँगा गहि लोट ।—श्रृंगार॰ (शब्द॰) । (ख) बड़ति निकास कुच कोर रुचि कढ़त गौर भुज मूल । मन लुटिगी लोटन चढ़त चुँटति ऊँचे फुल ।— बिहारी (शब्द॰) ।
लोट † ३ संज्ञा पुं॰ [अं॰ नोट] कागज की मुद्रा । नोट ।
लोट संज्ञा पुं॰ [सं॰] जमीन पर लोटना या लुढ़कना [को॰] । यौ॰—लोटभु = स्थान जहाँ घोड़े लोटते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोट See उप- and शक-ल्˚
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (907,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोट(ड) उन्मादे भ्वा० पर० सक० सेट् । लोट(ड)ति । अलोटी(डो)त् । ऋदित चङि न ह्रस्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4833,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोट, ऋ उन्मादे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-अक०-सेट् ।) ऋ, अलुलोटत् । लोटति लोकः उन्माद्यतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-233-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलोटःलोट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + लुट् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: विलोट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विलोटः 📚 ➤ विलोडना, कांपना, हिलना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: विलोडने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लोट 📚लोटने का भाववाचक रुप । लोटने की क्रिया या भाव । लुढ़कना । क्रि॰ प्र॰—ल…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विलोटः: वि + लुट् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬