🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:59:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विवच्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विवच्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विवच्य

अर्थ: ठगना, फंसाना, प्रतारणा करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: प्रलम्भने

अंग्रेज़ी: to cheat

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — वि + वञ्च् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. वच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + ब्रू + यत्
  3. वच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + ब्रू + यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वञ्च् (चुरादिगण) · अर्थ: ठगना, फंसाना, प्रतारणा करना (प्रलम्भने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवञ्चतिवञ्चतःवञ्चन्ति
मध्यमवञ्चसिवञ्चथःवञ्चथ
उत्तमवञ्चामिवञ्चावःवञ्चामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वञ्चति · लट् (आत्मने.): वञ्चयते · लिट्: ववञ्च · लिट् (आत्मने.): वञ्चयाञ्चक्रे · लुट्: वञ्चिता · लुट् (आत्मने.): वञ्चयिता · लृट्: वञ्चिष्यति · लृट् (आत्मने.): वञ्चयिष्यते · लोट्: वञ्चतात् · लोट् (आत्मने.): वञ्चयताम् · लङ्: अवञ्चत् · लङ् (आत्मने.): अवञ्चयत · विधिलिङ्: वञ्चेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वञ्चयेत · आशीर्लिङ्: वच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वञ्चयिषीष्ट · लुङ्: अवञ्चीत् · लुङ् (आत्मने.): अववञ्चत · लृङ्: अवञ्चिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवञ्चयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वञ्चन · ण्वुल्: वञ्चकः · तृच्: वञ्चिता · यत्: वञ्च्यः · ण्यत्: वञ्च्यः · तव्य: वञ्चितव्यः · अनीयर्: वञ्चनीयः · क्त: वक्तः · क्तवतु: वक्तवान् · शतृ: वञ्चन् · स्य-शतृ: वञ्चिष्यन् · शानच्: वञ्चयमानः · क्त्वा: वक्त्वा · ल्यप्: प्रवच्य · तुमुन्: वञ्चितुम् · णमुल्: वञ्चम् · घञ्: वञ्चः · क्तिन्: वक्ति · क्वसु: ववच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वञ्च्
वञ्च्
vañc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वञ्च् (cf. √ 2. वक्) cl. 1. P. (Dhātup. vii, 7) वञ्चति (Gr. also pf. ववञ्च; fut. वञ्चित, ˚चिष्यति; aor. अवञ्चीत्; Prec. वच्यात्; inf. वञ्चितुम्; ind.p. वञ्चित्वा, वचित्वा, or वक्त्वा), to move to and fro, go crookedly, totter, stagger, waver, AV.; VS.; ŚBr.; ŚāṅkhŚr.; to go, go to, arrive at (acc.), Bhaṭṭ.; to go slyly or secretly, sneak along, VS.; to pass over, wander over, go astray, MW. : Pass. वच्यते, to move or rock to and fro, hurry along, speed, RV.; AV.; to be moved (in the heart), be poured forth, issue forth (as hymns or prayers), RV. : Caus. वञ्चयति, ˚ते (aor. अववञ्चत्), to move or go away from, avoid, shun, escape (mostly P. and with acc.), MBh.; Kāv. &c.; to cause to go astray, deceive, cheat, defraud of (instr. or abl.; in these senses more properly Ā., but sometimes also P.; Pass. वञ्च्यते), ib. : Desid. विवञ्चिषते Gr.: Intens. वनीवच्यते, वनीवञ्चीति, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (914,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंच् {c1c} P. (वंचति) 1 To go, to arrive at; ववंचुश्चाहवक्षितिं Bk. 14. 74, 7. 106. --2 To wander over. --3 To go slyly or secretly, sneak. --4 To go crookedly. --5 Ved. To shake, totter, tremble. --Caus. (वंचयति-ते) 1 To avoid, escape from, evade, shun; अहिं वंचयति; अवंचयत मायाश्च स्वमायाभिर्नरद्विषां Bk. 8. 43. --2 To cheat, deceive, defraud (said to be A. only, but often P. also); मूर्खास्त्वामववंचंत Bk. 15. 15; कथमथ वंचयसे जनमनुगतमसमशरज्वरदूनं Gīt. 8; (बंधनं) वंचयन् प्रणयिनरिवाप सः R. 19. 17; Ku. 4. 10, 5. 49; R. 12. 53. --3 To deprive of, leave (one) destitute of; R. 7. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0939-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विवच्यअव्यय — वि + वञ्च् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: वच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + ब्रू + यत् | वच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + ब्रू + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विवच्य 📚 ➤ ठगना, फंसाना, प्रतारणा करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: प्रलम्भने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वञ्च् 📚(cf. √ 2. वक्) cl. 1. P. (Dhātup. vii, 7) वञ्चति (Gr. also pf. ववञ्च;…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विवच्य: वि + वञ्च् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें