🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:42:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विवधः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विवधः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विवधः

अर्थ: विवधो विगतो वा वधः हननं गतिर्वा यत्र प्रा.ब . बोझा ढोने के लिए जूआ

संस्कृत: पर्याहारः, मार्गः · पर्याय: वीवध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विवध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + हन् + अप्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विवध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविवधःविवधौविवधाः
द्वितीयाविवधम्विवधौविवधान्
तृतीयाविवधेनविवधाभ्याम्विवधैः
चतुर्थीविवधायविवधाभ्याम्विवधेभ्यः
पञ्चमीविवधात् / विवधाद्विवधाभ्याम्विवधेभ्यः
षष्ठीविवधस्यविवधयोःविवधानाम्
सप्तमीविवधेविवधयोःविवधेषु
सम्बोधनहे विवधहे विवधौहे विवधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विवध
विवध
vivadha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह लकड़ी जो बैलो के कंधों पर उस समय रखी जाती है, जब उन्हें कोई वस्तु खींचकर ले जानी होती है । जुआठा ।
२. भूसे या अनाज की राशि ।
३. चौड़ी सड़क । राजमार्ग ।
४. बोझ । भार (को॰) ।
५. घट । घड़ा (को॰) ।
६. वह आय जो शासक को प्रजा या विषय से प्राप्त होता हो । राजकर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वध or वी-वध, m. (prob. fr. √ वध् = वह्; cf. वधु) a shoulder-yoke for carrying burdens, TĀr.; ĀśvGṛ. &c. (cf. वि- and सव्˚); a store of grain or hay, provisions &c., Kāv.; Kām.; Pañcat.; a partic. Ekāha, Vaitān.; a road, highway, L. (वीव्˚, Pat. on Pāṇ. ii, 3, 12, Vārtt. 1); a ewer, pitcher, W.; the income which a king obtains from his subjects, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवधः 1 A yoke for carrying burdens. --2 A road, high-way. --3 A load, burden. --4 Storing grain. --5 A pitcher.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवधः, पुं, (विविधो वधो हननं गमनं वा यत्र ।) पर्य्याहारः । स तु धान्यतण्डुलादिः । मार्गः । पन्थाः । इत्यमरभरतौ ॥ व्रीहितृणादेः पर्य्या- हरणम् । इति स्वामी ॥ उपरितो बद्धशिक्य- स्कन्धबाह्यकाष्ठम् । वाँक् इति ख्यातम् । इति भानुदीक्षितः ॥ भारः । इति मुकुटधृतविश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-426-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विवधःविवध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + हन् + अप्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विवधः 📚 ➤ विवधो विगतो वा वधः हननं गतिर्वा यत्र प्रा.ब . बोझा ढोने के लिए जूआ
संस्कृत: पर्याहारः, मार्गः · पर्याय: वीवध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विवध 📚वह लकड़ी जो बैलो के कंधों पर उस समय रखी जाती है, जब उन्हें कोई वस्तु ख…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें