🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:22:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विशस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विशस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विशस

अर्थ: हिंसा करना, मारना

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वि + शस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. शस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + शस् + अच्
  3. शस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + शस् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शस् (भ्वादिगण) · अर्थ: हिंसा करना, मारना (हिंसायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशसतात् / शसताद् / शसतुशसताम्शसन्तु
मध्यमशस / शसतात् / शसताद्शसतम्शसत
उत्तमशसानिशसावशसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शसति · लिट्: शशास · लुट्: शसिता · लृट्: शसिष्यति · लोट्: शसतात् · लङ्: अशसत् · विधिलिङ्: शसेत् · आशीर्लिङ्: शस्यात् · लुङ्: अशसीत् · लृङ्: अशसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शसन · ण्वुल्: शासकः · तृच्: शसिता · ण्यत्: शास्यः · तव्य: शसितव्यः · अनीयर्: शसनीयः · क्त: शस्तः · क्तवतु: शस्तवान् · शतृ: शसन् · स्य-शतृ: शसिष्यन् · क्त्वा: शस्त्वा · ल्यप्: प्रशस्य · तुमुन्: शसितुम् · णमुल्: शासम् · घञ्: शासः · क्तिन्: शस्ति · क्वसु: शशस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शस्
शस्
śas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शस् mfn. reciting (see उक्थ-शस्, -शस).
1. शस् cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 78) शसति (Ved. also -शस्ति and -शास्ति; pf. शशास, MBh.; 3. pl. शशसुः Gr.; fut. शसिता, ib.; शसिष्यति, Br.; Ved. inf. -शसस्, Br.; ind.p. -शस्य, MBh.), to cut down, kill, slaughter (mostly वि-√ शस्, q.v.)
2. शस् See √ सस्.
3. शस् (in gram.) the technical case-termination of the accusative plural, Pāṇ. iv, 1, 2
the Taddhita affix शस् (forming adverbs from nouns, esp. from numerals and words expressive of quantity), ib. v, 4, 42 &c. (cf. अल्प-शस्, बहु-शस्, शत-शस् &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शस् {vI.v} {c1c} P. (शसति) To cut up, kill, destroy. {vII.v} {c2c} P. (शस्ति) To sleep. Cf. शंस् also.
शस् 1 A technical name for the termination of the acc. plural. --2 A Taddhita affix forming adverbs from nouns, especially from numerals; as द्विशः, शतशः, बहुशः &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1037-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विशसवि + शस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + शस् + अच् | शस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + शस् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विशस 📚 ➤ हिंसा करना, मारना
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शस् 📚mfn. reciting (see उक्थ-शस्, -शस)🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें