🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वि+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वि

अर्थ: पृथक्करण, वियोजन (एक ओर, अलग-अलग, दूर, परे आदि)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. वा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + अच्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वि
वि
vi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वि १ उप॰ [सं॰] एक उपसर्ग जो शब्द के पहले लगकर इस प्रकार अर्थ देता है—
१. पृथक्ता । वियोजन; जैसे,—वियोग ।
२. निषेध या वैपरीत्य । जैसे,—विक्रय, विकच्छ ।
३. प्रभाग । भाग । जैसे,—विभाग ।
४. क्रम । व्यवस्था । जैसे,—विधा ।
५. विशे- षता; जैसे,—विकराल, विहीन ।
६. वैरुप्य; जैसे,—विविध ।
वि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अन्न ।
२. आकाश ।
३. चक्षु । आँख ।
४. बोड़ा ।
५. सोम का एक नाम ।
६. पक्षी ।
७. बागडोर [को॰] ।
वि ३ संज्ञा स्त्री॰ पक्षी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि m. (nom. विस् or वेस् acc. विम् gen. abl. वेस्; pl. nom. acc. वयस् [acc. वीन्, Bhaṭṭ.]; विभिस्, विभ्यस्, वीनाम्) a bird (also applied to horses, arrows, and the Maruts), RV.; VS.; PañcavBr., (also occurring in later language).
वि [cf. 1. वयस्; Gk. οἰωνός for ὀϝιωνος; Lat. a-vis; accord. to some Germ. Ei; Angl.Sax. ǽg; Eng. egg.]
2. वि n. an artificial word said to be = अन्न, ŚBr.
3. वि ind. (prob. for an original द्वि, meaning ‘in two parts’; and opp. to सम्, q.v.) apart, asunder, in different directions, to and fro, about, away, away from, off, without, RV. &c. &c. In RV. it appears also as a prep. with acc. denoting ‘through’ or ‘between’ (with ellipse of the verb, e.g. i, 181, 5; x, 86, 20 &c.) It is esp. used as a prefix to verbs or nouns and other parts of speech derived from verbs, to express ‘division’, ‘distinction’, ‘distribution’, ‘arrangement’, ‘order’, ‘opposition’, or ‘deliberation’ (cf. वि-√ भिद्, -शिष्, -धा, -रुध्, -चर्, with their nominal derivatives)
sometimes it gives a meaning opposite to the idea contained in the simple root (e.g. √ क्री, ‘to buy’; वि-√ क्री, ‘to sell’), or it intensifies that idea (e.g. √ हिंस्, ‘to injure’; वि-√ हिंस्, ‘to injure severely’). The above 3. वि may also be used in forming compounds not immediately referable to verbs, in which cases it may express ‘difference’ (cf. 1. वि-लक्षण), ‘change’ or ‘variety’ (cf. वि-चित्र), ‘intensity’ (cf. वि-कराल), ‘manifoldness’ (cf. वि-विध), ‘contrariety’ (cf. वि-लोम), ‘deviation from right’ (cf. वि-शील), ‘negation’ or ‘privation’ (cf. वि-कच्छ, being often used like 3. अ, निर्, and निस् [qq.vv.], and like the Lat. dis, se, and the English a, dis, in, un &c.)
in some cases it does not seem to modify the meaning of the simple word at all (cf. वि-जामि, वि-जामातृ)
it is also used to form proper names out of other proper names (e.g. वि-कोक, वि-पृथु, वि-विंश). To save space such words are here mostly collected under one article
but words having several subordinate compounds will be found s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि ind. 1 As a prefix to verbs and nouns it expresses:--(a) separation, disjunction (apart, asunder, away, off &c.), as वियुज्, विहृ, विचल् &c.; (b) the reverse of an action; as क्री ‘to buy’; विक्री, ‘to sell’; स्मृ ‘to remember’; विस्मृ ‘to forget’; (c) division; as विभज्, विभाग; (d) distinction; as विशिष्, विशेष, विविच्, विवेक; (e) discrimination; व्यवच्छेद; (f) order, arrangement; as विधा, विरच्; (g) opposition; as विरुध्, विरोध; privation; as विती, विनयत; (i) deliberation, as विचर, विचार; (j) intensity; विध्वंस1. --2 As a prefix to nouns or adjectives not immediately connected with roots वि expresses (a) negation or privation, in which case it is used much in the same way as अ or निर्, i. e. it forms Bah. comp., विधवा, व्यसुः &c.; (b) intensity, greatness; as विकराल; (c) variety, as विचित्र; (d) difference; as विलक्षण; (e) manifoldness, as विविध; (f) contrariety, opposition, as विलोम; (g) change, as विकार; (h) impropriety, as विजन्मन्. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
विः m., f. 1 A bird. --2 A horse. --3 A goer. --4 A rein. --5 An epithet of the Soma. --6 A sacrificer (mostly Ved. in the last four senses).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि अव्य० वा--कि । १ नियागे, २ विशेषे, ३ निश्चये, ४ असहने, ५ निग्रहे, ६ हेतौ, ७ अव्याप्तौ, ८ ईषदर्थ, ९ परिभवे, १० अवलम्बने, ११ ज्ञाने मेदि० १२ विशेषेण गतौ, १३ आ- लस्ये, १४ पालने च शब्दच० । १५ विहगे पु० अमरः । गणरत्ने अस्यार्थभेदानुक्त्वा क्रमेणोदाहृतं यथा “वि नानावियोगातिशयभृशमोहेशवाङ्मृधपैशुन्यास्वरणभू- षेषदर्थाभिमुख्यानवस्थाऽऽमुख्यस्थैर्य्यदर्शनेषु” । विचित्रं १ वियुक्तः २ विकीर्णः ३ वितटा नदी ४ विमनस्कः ५ । विमुः ६ विवदति ७ विगायति ८ विस्मृतः ९ विभूषितः १० विलोपितः ११ विमुखः १२ विभ्रान्तः १३ विवृष्टः १४ विश्रान्तः विलोकयति १५” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4889,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि, व्य, निग्रहः । नियोगः । पदपूरणम् । निश्चयः । असहनम् । हेतुः । अव्याप्तिः । विनियोगः । ईष- दर्थः । परिभवः । शुद्धम् । अवलम्बनम् । विज्ञा- नम् । इति मेदिनी । वे, ७६ ॥ विशेषः । गतिः । आलम्भः । पालनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ उप- सर्गविशेषः । अस्यार्थाः । वि विशेषवैरूप्यनञर्थ- गतिदानेषु । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गदासः ॥
विः, पुं, स्त्री, (वाति गच्छतीति । वा + “वाते- र्डिच्च ।” उणा० ४ । १३३ । इति इण् । स च डित् ।) पक्षी । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्य- दर्पणे १० परिच्छेदे । “के यूयं स्थल एव सम्प्रति वयं प्रश्नो विशेषा- श्रयः । किं ब्रूते विहगः स वा फणिपतिर्यत्रास्ति सुप्तो हरिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-370-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वि" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: वा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + अच्
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वि 📚 ➤ पृथक्करण, वियोजन (एक ओर, अलग-अलग, दूर, परे आदि)

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वि 📚एक उपसर्ग जो शब्द के पहले लगकर इस प्रकार अर्थ देता है—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें