🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वीजः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वीजः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वीजः

अर्थ: नींबू का पेड़

व्युत्पत्ति: वि + जन् + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वीज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वीज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावीजःवीजौवीजाः
द्वितीयावीजम्वीजौवीजान्
तृतीयावीजेनवीजाभ्याम्वीजैः
चतुर्थीवीजायवीजाभ्याम्वीजेभ्यः
पञ्चमीवीजात् / वीजाद्वीजाभ्याम्वीजेभ्यः
षष्ठीवीजस्यवीजयोःवीजानाम्
सप्तमीवीजेवीजयोःवीजेषु
सम्बोधनहे वीजहे वीजौहे वीजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वीज
वीज
vīja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वीज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूल कारण ।
२. शुक्र । वीर्य ।
३. तेज । उ॰—मनु पावक मझि वीज आनि अनरगन जग्गिय ।—पृ॰ रा॰, ६१ ।१६७८ ।
४. अन्न आदि का बीज । बीआ ।
५. अंकुर ।
६. फल ।
७. आधार ।
८. निधि । खजाना ।
९. तत्व ।
१०. मूल ।
११. मज्जा ।
१२. तांत्रिकों के अनुसार एक प्रकार के मंत्र जो बडे़ बडे़ मत्रों के मूल तत्व के रूप में माने जाते हैं । प्रत्येक देवी या देवता के लिये ये मंत्र अलग अलग होते हैं । जैसे,—ही, श्री, क्लीं आदि ।
१३. बीजगणित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीज See बीज, बीजक, बीजल, बीजिक, बीजिन्, and बीज्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीज व्यजने अद० चुरा० उभय० सक० सेट् । वीजयति तं अविवीजत्--त । “वीज्यते स हि सन्तप्तः” इति कुमारः ।
वीज न० वी--क्विप् जन--ड कर्म० । १ कारणे २ शुक्रे अमरः । ३ अङ्कुरे ४ तत्त्वावधाने मेदि० । ५ मज्जनि राजनि० । ६ अव्यक्तगणितभेदे “पूर्वं प्राक्तं व्यक्तमव्यक्तवीजं प्रायः प्रश्नानो विना व्यक्तयुक्त्या । ज्ञातुं शक्या मन्दधीमिर्नि- तान्तं यस्मात्तस्याद् वच्मि वीजक्रियाञ्च । ७ मन्त्रमेदे तन्द्रसा० । “वीजग्ने भातरेतत् त्रिपुरहरवधु! त्रिः कृत य जपन्ति” कर्पूरस्तवः । ७ वान्यादः फलादौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4940,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वी(बी)जं, क्ली, (विशेषेण कार्य्यरूपेण अपत्यतया च जायते इति । वि + जन + “उपसर्गे च संज्ञा- याम् ।” इति डः । “अन्येषामपीति ।” उप- सर्गस्य दीर्घः । यद्वा विशेषेण ईजते कुक्षिं गच्छति शरीरं वा । ईज गतिकुत्सनयोः + पचाद्यच् । यद्वा, वीजते गच्छति गर्माशय- मिति । वीज् + अच् । यद्वा, “वीजप्रजनन- कान्त्यसनखादनेषु । इत्यस्मादच्प्रत्ययः । तथा च भोजराजीये वियो जक् इति व्युत्पादितम् । बवयोरभेदः । वेति प्रजायते गच्छत्यनेनानृण्यं पितेति वा । अत्र क्षीरस्वामी वीज्यते वेति वा वीजं वाजिलौकिकः इति । वीजिः स्यात् प्रेरणक्रिया इति माधवः ॥ प्रेर्य्यते हि कार्य्य- करणाय वा वीजम् ।” इति निघण्टौ देव- राजयज्वा । २ । २ । १५ ।) कारणम् । (यथा, गीतायाम् । ७ । १० । “वीजं मां सर्व्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ॥” यथा च मनौ । १ । ५६ । “यदाणुमातृको भूत्वा वीजंस्थास्नु चरिष्णु च ॥”) शुक्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा मनौ । १ । ८ । “अप एव ससर्ज्जादौ तासु वीजमवासृजत् ॥” वीजं शुक्रम् । इति मेधातिथिः ॥ वीजं शक्ति- रूपम् । इति कुल्लूकः ॥ यथा च तत्रैव । १० । ७२ । “यस्माद्वीजप्रभावेण तिर्य्यग्जा ऋषयोऽभवन् । पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद्बीजं प्रशस्यते ॥”) श्रीकृष्णस्य सर्व्वावतारवीजत्वं यथा, -- दानव उवाच । “अधुना कृष्णरूपस्त्वं परिपूर्णतमः स्वयम् । सर्व्वेषामवताराणां बीजरूपः सनातनः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २२ अध्यायः ॥ अङ्कुरः । (यथा, महाभारते । ५ । १२ । १९ । “न तस्य वीजं रोहति वीजकाले न चास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले । भीतं प्रपन्नं प्रददाति शत्रवे न त्रातारं लभते त्राणमिच्छन् ॥”) तत्त्वाधानम् । इति मेदिनी ॥ मज्जा । इति राजनिर्घण्टः ॥ गणितबिशेषः । यथा, -- “उत्पादकं यत्प्रवदन्ति बुद्धे- रधिष्ठितं सत्पुरुषेण सांख्याः । व्यक्तस्य कृत्स्नस्य तदेकवीज- मव्यक्तमीशं गणितं च वन्दे ॥ पूर्व्वं प्रोक्तं व्यक्तमव्यक्तवीजं प्रायः प्रश्ना नो विना व्यक्तयुक्त्या । ज्ञातुं शक्या मन्दधीभिर्नितान्तं यस्मात्तस्माद्वच्मि बीजक्रियाञ्च ॥” इति भास्कराचार्य्यविरत्तिते सिद्धान्तशिरोमणौ वीजगणिताध्यायस्य प्रथमद्वितीयश्लोकौ ॥ * ॥ मन्त्रः । यथा । अथ भुवनेश्वरीमन्त्रः । [] “नकुलीशोऽग्निमारूढो वामनेत्रार्द्धचन्द्रवान् । बीजं तस्याः समाख्यातं सेवितं सिद्धि- काङ्क्षिभिः ॥” नकुलीशो हकारः । अग्नी रेफः । वामनेत्र- मीकारः । अर्द्धचन्द्रोऽनुस्वारः । ह्रीं ॥ * ॥ अन्नपूर्णाया वीजम् । ह्रीं नमो भगवति माहे- श्वरि अन्नपूर्णे स्वाहा ॥ * ॥ अथ त्रिपुटा- वीजम् । श्रीँ ह्रीँ क्लीँ ॥ * ॥ त्वरितावीजम् । ओँ ह्रीँ हुँ खे च छे क्ष स्त्री हूं क्षे ह्रीँ फट् ॥ * ॥ अथ नित्यावीजम् । ऐँ क्लीँ तित्यक्लिन्ने मददवे स्वाहा ॥ * ॥ वज्रप्रस्तारिण्याः । ऐँ ह्रीँ नित्य- क्लिन्ने मदद्रवे स्वाहा ॥ * ॥ अथ दुर्गावीजम् । ओँ ह्रीँ दुँ दुर्गायै नमः ॥ * ॥ महिषमर्दिनी- वीजम् । ओँ महिषमर्द्दिनि स्वाहा ॥ * ॥ जयदुर्गा वीजम् । ओँ दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा ॥ * ॥ शूलिनीवीजम् । ज्वल ज्वल शूलिनि दुष्टग्रह हुँ फट् स्वाहा ॥ * ॥ वागीश्वरीवीजम् । वद वद वाग्वादिनि स्वाहा ॥ * ॥ पारिजात- सरस्वतीवीजम् । ओँ ह्रीँ ह्सौँ ओँ ह्रीँ सरस्वत्यै नमः ॥ * ॥ गणेशवीजम् । गँ ॥ * ॥ हेरम्बवीजम् । ओँ गूँ नमः ॥ * ॥ हरिद्रा- गणेशवीजम् । ग्लँ ॥ * ॥ लक्ष्मीवीजम् । श्रीँ ॥ * ॥ महालक्ष्मीवीजम् । ओँ ऐं ह्री श्रीँ क्लीँ ह्सौँ जगत्प्रसूत्यै नमः ॥ * ॥ सूर्य्यवीजम् । ओँ घृणि सूर्य आदित्य ॥ * ॥ श्रीरामवीजम् । रां रामाय नमः । जानकीवल्लभाय हुँ स्वाहा ॥ * ॥ विष्णु- वीजम् । ओँ नमो नारायणाय ॥ * ॥ श्रीकृष्ण- वीजम् । गोपीजनवल्लभाय स्वाहा ॥ * ॥ वासु- देवस्य । ओँ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ * ॥ बालगोपालस्य । ओँ क्लीं कृष्णाय ॥ * ॥ लक्ष्मी- वासुदेवस्य
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वीजःवीज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वीजः 📚 ➤ नींबू का पेड़

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वीज 📚मूल कारण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वीजः: वि + जन् + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें