वीतः
अर्थ: जनजाति, घेरना, आक्रमण करना, गर्भवती होना, गर्भधारण करना, चमकना, फेंकना, खाना, भक्षण करना
संस्कृत: गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु
अंग्रेज़ी: to go, to pervade, to surround, to attack, to be pregnant, to conceive, to glow, to shine, to throw, to eat
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
- वी धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, द्विवचन
- वीत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
📘 धातु-रूपावली में सभी लकार
धातुरूप — वी (अदादिगण) · अर्थ: जनजाति, घेरना, आक्रमण करना, गर्भवती होना, गर्भधारण करना, चमकना, फेंकना, खाना, भक्षण करना (गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु)
लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
| प्रथम | वेति | वीतः | वियन्ति |
| मध्यम | वेषि | वीथः | वीथ |
| उत्तम | वेमि | वीवः | वीमः |
दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वेति · लिट्: विवाय · लुट्: वेता · लृट्: वेष्यति · लोट्: वीतात् · लङ्: अवेत् · विधिलिङ्: वीयात् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्
प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वयन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वेता · यत्: वेयः · तव्य: वेतव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: वीतः · क्तवतु: वीतवान् · शतृ: वियन् · स्य-शतृ: वेष्यन् · क्त्वा: वीत्वा · ल्यप्: प्रवीय · तुमुन्: वेतुम् · णमुल्: वायम् · क्तिन्: वीति · क्वसु: विवीवान्
📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ब
ब
ba
ⓘ "व्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप:
व🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ब हिंदी का तेईसवाँ व्यंजन और पवर्ग का तीसरा वर्ण । यह ओष्ठय वर्ण है और दोनों होठों के मिलाने से इसका उच्चारण होता है । इसलिये इसे स्पर्श वर्ण कहते हैं । यह अल्पप्राण है और इसके उच्चारण में संवार, नाद और गोष नामक बाह्य प्रयत्न होते हैं ।
ब
१ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वरुण ।
२. सिंधु ।
३. भग ।
४. जल ।
५. सुगंधि ।
६. वयन । बुनना ।
७. ताना ।
८. कुंभ ।
९. दे॰
गंधन ।
ब
२ प्रत्य॰ [फा॰]
१. से । साथ । जैसे, बखुद, बखुदी ।
२. वास्ते । लिये । जैसे, बखुदा ।
३. पर । जैसे, दिन ब दिन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ब the third letter of the labial class (often confounded with व).
2. ब
m. = वरुन
सिन्धु
भग
गन्धन
वपन &c., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (719,1)स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बः 1 N. of Varuṇa. --2 Water. --3 A water-jar; the meanings of this letter are given in the following verse; बः पुमान् वरुणे सिंधौ भगे तोये गते तु वा । गंधने तंतुसंताने पुंस्येव वपने स्मृतः ॥.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-1) स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब बकारः पवर्गस्य तृतीयवर्णः कादिषु त्रयोविंशतितमो व्य- ञ्जनवर्णः जिह्वाग्रेण ओष्ठयोः स्पर्शेन उच्चार्य्यत्वात् स्पर्शवर्णः । अस्योच्चारणस्य स्थानमोष्ठौ । उच्चारणे ओष्ठ- जिह्वाग्रेण स्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः । वाह्यप्रयत्नाः संवा- रनादघोषाः अल्पप्राणश्च । अस्य वाचकशब्दाः तन्त्रे वर्णा- भिधानोक्ता यथा “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचन- प्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्दिनी । पृष्ठवंशोऽभया मत्तः शिखिवाहो युगन्धरः । मुख- विन्दुर्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः । क्लेदिनी तापिनी भूमिः सुगन्धिस्त्रिबलिप्रियः । सुरभिर्मुख- विष्णुश्च संहारो बसुधाधिपः । षष्ठी पुरं चपेटा च मोदका गगनं पतिः । पूर्वाषादा मध्यलिङ्गः शगिः कॢप्त तृतीयकौ” । तस्याधिष्ठातृदेवताध्यानं यथा “नीलवर्णां [] त्रिनयनां नीलाम्बरधरां पराम । नागहारोज्ज्वलां देवीं द्विभुजां पद्मलोचनाम् । एवं ध्यात्वा बकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” वर्णोद्धारतन्त्रम् । अस्य ध्येयस्वरूपं यथा “वकारं शृणु चार्वङ्गि । चतुर्वर्गप्रदायकम् । शरच्चन्द्र प्रतीकाशं पञ्चदेवमयं सदा” कामधेनुत० । मातृन्यासे- ऽस्य पृष्ठवंशे न्थस्यता । काव्यादौ प्रथमप्रयोगे पकार- शब्दोक्तं फलम् ।
ब पु० बल--ड । “बः पुमान् १ वरुणे २ सिन्धौ ३ भगे ४ तोये ५ गते तु बा । ६ गन्धने ७ तन्तुसन्ताने पुंस्येव ८ वपने स्मृतः” मेदि० । ९ कुम्भे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4557-a) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब, बकारः । स च त्रयोविंशव्यञ्जनवर्णः । (पवर्गस्य तृतीयवर्णश्च ।) तस्योच्चारणस्थानं ओष्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । “उपूपध्मानीयानामोष्ठौ ॥”) तस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “बकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्वर्गप्रदायकम् । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणात्मकं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥” (वङ्गीयवर्णमालायामस्य स्वरूपमाह ।) “त्रिकोणरूपिणी रेखा विष्ण्वीशब्रह्मरूपिणी । मात्रा शक्तिः परा ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्षते ॥” अस्य ध्यानं यथा, -- “नीलवर्णां त्रिनयनां नीलाम्बरधरां पराम् । नागहारोज्ज्वलां देवीं द्विभुजां पद्मलोचनाम् ॥ एवं ध्यात्वा बकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तत्प्रणाममन्त्रो यथा, -- “त्रिशक्तिसहितं वर्णं विविधामृतलेपितम् । [] स्वयं कुण्डलिनीं देवीं सततं प्रणमाम्यहम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचनप्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्द्दिनी ॥ पृष्ठवंशो भयामातुः शिखिवाहो युगन्धरः । मुखबिन्दुर्ब्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः ॥ क्लेदिनी तापिनी भूमिसुगणिन्द्रवलिप्रियः । सुरभिर्म्मुखविष्णुश्च संहारो वसुधाधिपः ॥ षष्ठापुरं चपेटा च मोदको गगनं प्रति । पूर्व्वाषाढामध्यलिङ्गौ शनिः कुम्भतृतीयकौ ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
बः, पुं, वरुणः । कुम्भः । इति शब्दरत्नावली ॥ “बः पुमान् वरुणे सिन्धौ भगे तोये गतेऽपि च । गन्धने तन्तुसन्ताने पुंस्येव वपने स्मृतः ॥” इति मेदिनी । बे, १ ॥ * ॥ तस्य साङ्केतिकनामानि यथा । युगन्धरः १ सुरभिः २ मुखविष्णुः ३ संहारः ४ वसुधा- धिपः ५ । इति बीजवर्णाभिधानम् । भूधरः ६ दशगण्डः ७ । इति रुद्रयामलोक्तबीजाभिधानम् ॥ अपि च । “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचनप्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्द्दिनी ॥ पृष्ठवंशो भयामातुः शिखिवाहो युगन्धरः । मुखबिन्दुर्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः । क्लेदिनी तापिनी भूमिसुगणिन्द्रवलिप्रियः । सुरभिर्मुखविष्णुश्च संहारो वसुधाधिपः ॥ षष्ठापुरं चपेठा च मोदको गगनं प्रति । पूर्व्वाषाढामध्यलिङ्गौ शनिः कुम्भतृतीयकौ ॥” इति तन्त्रान्तरम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-387-b) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)