🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:49:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वीरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वीरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वीरः

अर्थ: शूर, वीर

संस्कृत: नवरसेष्वेकः, वीररसः, शूरः · पर्याय: शृङ्गार, करुणा, अद्भुत, हास्य, भयानक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वीर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावीरःवीरौवीराः
द्वितीयावीरम्वीरौवीरान्
तृतीयावीरेणवीराभ्याम्वीरैः
चतुर्थीवीरायवीराभ्याम्वीरेभ्यः
पञ्चमीवीरात् / वीराद्वीराभ्याम्वीरेभ्यः
षष्ठीवीरस्यवीरयोःवीराणाम्
सप्तमीवीरेवीरयोःवीरेषु
सम्बोधनहे वीरहे वीरौहे वीराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वीर
वीर
vīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (1.7.18) शृंगार · करुण · अद्भुत · हास्य · भयानक · बीभत्स · रौद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो साहसी और बलवान् हो । शूर । बहादुर ।
२. योद्धा । सैनिक । सिपाही ।
३. वह जो किसी विकट परिस्थिति में भी आगे बढ़कर उत्तमतापूर्वक अपने कर्तव्य का पालन करे ।
४. वह जो किसी काम में और लोगों से बहुत बढ़कर हो । जैसे,—दानवीर, कर्मवीर ।
५. पुत्र । लड़का ।
६. पति । खसम ।
७. भाई (स्त्रियाँ) ।
८. महाभारत के अनुसार दनायु नामक दैत्य के पुत्र का नाम ।
९. विष्णु ।
१०. जिन
११. साहित्य में श्रृंगार आदि नौ रसों मे से एक रस । विशेष—इसमें उत्साह और वीरता आदि की परिपु्ष्टि होती है । इसका वर्ण गोर और देवता इंद्र माने गए हैं । उत्साह इसका स्थायी भाव है और धृति, माति, गर्व, स्मृति, तर्क और रोमांच आदि इसके संचारी भाव हैं । भयानक, शांत और श्रृंगार रस का यह रस विरोधी है ।
१२. तांत्रिकों के अनुसार साधना के तीन भावों में से एक भाव । विशेष—कहते हैं, दिन के पहले दस दंड में पशु भाव से, बीच के दस दंड में वीर भाव से और अंतिम दस दंड में दिव्य भाव से साधना करनी चाहिए । रुद्रयामल के ग्यारहवें पटल में इसका विवरवण है । वामकेश्वर तंत्र के अनुसार कुछ लोगों का यह भी मत है कि पहले
१६. वर्ष की आयु तक पशु भाव से, फिर
५०. वर्ष की आयु तक वीर भाव से और इसके उपरांत दिव्य भाव से साधना करनी चाहिए ।
१३. तांत्रिकों के अनुसार वह साधक जो इस प्रकार वीर भाव से साधना करता है । विशेष—दिन रात मद्य पीना, पागलों की सी चेष्टा रखना, शरीर में भस्म लगाए रहना ओर अपने इष्टदेव को मनुष्य, बकरी, भेड़े या भैसे आदि का बलिदान चढ़ाना इनका मुख्य कर्तव्य होता है ।
१४. वह जो किसी काम में बहुत चतुर हो । होशियार ।
१५. कर्मठ । कर्मशील ।
१६. यज्ञ की अग्नि ।
१७. सींगिया नामक विष ।
१८. काली मिर्च ।
१९. पुष्करमूल ।
२०. काँजी ।
२१. खस । उशीर ।
२२. आलूबुखारा ।
२३. पीली कटसरैया ।
२४. चौलाई का साग ।
२५. वाराहीकंद । गेंठी ।
२६. लताकरंज ।
२७. कनेर ।
२८. अर्जुन नामक वृक्ष ।
२९. काकोली ।
३०. सिंदूर ।
३१. शालिपर्णी । सरिवन ।
३२. लोहा ।
३३. नरसल । नरकट ।
३४. भिलावाँ ।
३५. कुश ।
३६. ऋषमक नामक ओषधि ।
३७. तोरई ।
३८. अग्नि (को॰) ।
३९. नट । अभिनेता (को॰) ।
४०. चावल का माँड़ (को॰) ।
वीर २ वि॰
१. शूर । बहादुर ।
२. शक्तिशाली । ताकतवर
३. श्रेष्ठ । सर्वोत्कृष्ट [को॰] ।
वीर पु ३ संज्ञा स्त्री॰ सखी । सहेली । दे॰ बीर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीर m. a man, (esp.) a brave or eminent man, hero, chief (sometimes applied to gods, as to Indra, Viṣṇu &c.; pl. men, people, mankind, followers, retainers), RV. &c. &c.
a hero (as opp. to a god), RTL. 272 n.
a husband, MBh.; R.; Pur.
a male child, son (collect. male progeny), RV.; AV.; Br.; GṛŚrS.
the male of an animal, AV.; ŚāṅkhŚr.
(with, Tāntrikas) an adept (who is between the दिव्य and the पशु, RTL. 191), Rudray.
(in dram.) heroism (as one of the 8 Rasas [q.v.]; the Vīra-carita [q.v.] exhibits an example), Bhar.; Daśar.; Sāh. &c.
an actor, W.
a partic. Agni (son of Tapas), MBh.
fire, (esp.) sacred or sacrificial fire, L.
N. of various plants (Terminalia Arunja; Nerium Odorum; Guilandina Bonduc, manioc-root), L.
N. of an Asura, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, ib.
of a son of Bharad-vāja, ib.
of a son of Puruṣa Vairāja and father of Priya-vrata and Uttāna-pāda, Hariv.
of a son of Gṛñjima, ib.
of two sons of Kṛṣṇa, BhP.
of a son of Kṣupa and father of Viviṃśa, MārkP.
of the father of Līlāvatī, ib.
of a teacher of Vinaya, Buddh.
of the last Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
(also with भट्ट, आचार्य &c.) of various authors &c., Cat.
(pl.) of a class of gods under Manu Tāmasa, BhP.
वीर n. (only L.) a reed (Arundo Tibialis)
the root of ginger (?)
pepper
rice-gruel
the root of Costus Speciosus, of Andropogon Muricatus &c.
वीर mf(आ)n. heroic, powerful, strong, excellent, eminent, L.
वीर [cf. Lat. vir; Lith. výras; Goth. wair; Angl.Sax. wër, wëre-wulf; Eng. were-wolf; Germ. Werwolf, Wergeld.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1005,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीर a. 1 Heroic, brave. --2 Mighty, powerful. --3 Excellent, eminent. --रः 1 A hero, warrior, champion; कोप्येष संप्रति नवः पुरुषावतारो वीरो न यस्य भगवान् भृगुनंदनोऽपि U. 5. 34. --2 The sentiment of heroism (in rhetoric); it is distinguished under four heads; दानवीर, धर्मवीर, दयावीर, and युद्धवीर, for explanation see these words s. v.. --3 An actor. --4 Fire. --5 The sacrificial fire. --6 A son. --7 A husband. --8 The tree Arjuna. --9 A Jaina. --10 The Karavīra tree. --11 N. of Viṣṇu. --रं 1 A reed. --2 Pepper. --3 Rice-gruel. --4 The root of Uśīra q. v. --Comp. --अम्लः a kind of sorrel. --आशंसनं {1} keeping watch. {2} the post of danger in battle. {3} a forlorn hope. --आसनं a kind of posture practised in meditation; for definition see पर्यंक (3) {2} kneeling on one knee. {3} a field of battle. {4} the station of a sentinel. --ईशः, --ईश्वरः {1} epithets of Śiva. {2} a great hero. --उज्झः a Brāhmaṇa who omits to offer oblations to the sacrificial fire. --कीटः an insignificant or contemptible warrior. --जयंतिका {1} a war-dance. {2} war, battle. --तरुः {1} the Bilva tree. {2} the Arjuna tree. --धन्वन् m. [] an epithet of the god of love. --पट्टः a sort of military dress. --पानं (णं) an exciting or refreshing drink taken by soldiers either before or after a battle. --बाहुः N. of Viṣṇu. --भद्रः {1} N. of a powerful hero created by Śiva from his matted hair; see दक्ष. {2} a distinguished hero. {3} a horse fit for the Aśvamedha sacrifice. {4} a kind of fragrant grass. --मुद्रिका a ring worn on the middle toe. --रजस् n. red lead. --रसः {1} the sentiment of heroism. {2} a warlike feeling. --रेणुः N. of Bhīmasena. --विप्लावकः a Brāhmaṇa who performs sacrifices by means of money got from the lowest castes. --वृक्षः {1} the Arjuna tree. {2} the marking-nut plant. --सूः f. the mother of a hero; (so वीरप्रसवा, --प्रसूः --प्रसविनी). {2} the mother of a male child. --सेनः N. of the father of Nala. --सैन्यं garlic. --स्कंधः a buffalo. --हत्या the killing of a man; Ms. 11. 41. --हन् m. a Brāhmaṇa who has neglected his domestic fire. {2} N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1004-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीर न० वीर--अच् । १ शृङ्गिणि २ नडे मेदि० ३ गरिचे ४ पद्म- मूले ५ काञ्चिके ६ उशीरे ७ आरूके राजनि० । ८ शौर्य्यवि- शिष्टे शूरे त्रि० अमरः । ९ जिने १० नटे पु० हेमच० । ११ विष्णौ पु० विष्णुस० । तन्त्रोक्ते १२ कुलाचारयुते त्रि० कुलाचारशब्दे पृ० दृश्यम् । १३ तण्डुलीये १४ वराहकन्दे १५ लताकरञ्जे १६ करवीरे १७ अर्जुने पु० राजनि० १८ यज्ञाग्नौ भरतः वीरहा । १९ उत्तरे २० सुभटे च मेदि० । २१ श्रेष्ठे त्रि० हेमच० । २२ पत्यौ २३ पुत्रे च “अवीरा निष्पति सुता” अमरः । २३ रसभेदे “उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहस्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं सम- दाहृतः । आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः । सञ्चारिणस्तु धृतिमति- गर्वस्मृतितर्करोमञ्चाः । स च दानधर्मयुद्धैर्दयथा च समन्वितश्चतुर्द्धा स्यात्” । स च वीरः । दानवीरो धर्म- वीरा दयावीरो भुद्धवीरश्चेति चतुर्विधः” सा० द० ३ प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4943,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वीर" आता है (60)
योध योद्धा । सिपाही । वीरशूर वीर । बहादुर । सूरमाशौटीर वीर । बहादूरसामंत वीर । योद्धाउग्रक वीर । शक्तिशालीधनुर्भृत् धनुष धारण करनेवाला योद्धा । वीरनवरस काव्य के नौ रस, यथा श्रृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, …सौरथ वीर । योद्धाधृषित बाहादुर । वीर । साहसीप्रियरण युद्धप्रिय । वीरपरपुरंजय शत्रु के नगर के जीतनेवाला । वीर । विजेताभटबलाग्र वीर । श्रेष्ठ वीरसुविक्रांत अत्यंत विक्रमशाली । अतिशय परा- क्रमी । अत्यंत साहसी या वीरप्रधानोत्तम युद्धेप्सु । वीरविपरिक्रांत वीर । साहसी । हिम्मतवरखीवर पु संज्ञा पुं॰ शूर । वीर । सुभट । बहादुर ।—(डिं॰)गाजी मुसलमानों में वह वीर पुरुष जो धर्म के लिये विधार्मियों से युद्ब करेजाजी योद्धा । वीरभीचर सुमट । वीरयोधी योद्धा । वीरजंगजू लड़ाका । वीर । योद्धजुझार पु † वि॰ लड़ाका । सूरमा । वीर । बाँकुरा । बहादुरडिलार † वि॰ जवाँमर्द । शूर । वीरसूरमा योद्ध । वीर । बहादुरभूदारक शूर । वीररघुकुल राजा रघु का वंश । विशेष—इस शब्द में चंद्र, मणि, नाथ, पति, वर, वीर, आदि…प्रहरत् यौद्धा । वीरशेरमर्द बहादुर । वीररणंपंडित योद्धा । वीर । २, युद्ध में कुशल व्यक्तिवृषमन्यु वीर । हिम्मतवाला । साहसीयुद्धशाली ओजस्वी । वीरदानु विजय पानेवाला । विजेताधृषु ढेर । राशि । समूहसादि आदि से युक्त । प्रारंभ सहितऊर्दर अनाज नाप्ने का पात्रभासुर कुष्ठ रोग का औषध । कोढ़ की दवाविक्रांत वैक्रांत मणिभास्कर सुवर्ण । सोनाभास्वत् सूर्यश्रुतिकटु काव्यरचना में एक दोष । कठोर और कर्कश वर्णों का व्यवहार । दुश्रवत्व । व…बाष्कल एक दैत्य का नामवैरी शत्रु । दुश्मन । वैरीतरस्वी दृढ़ बलीतरस्वान् तेज गतिवाला । वेगवान्वज्रमुष्टि इंद्रजंगी लड़ाई से संबंध रखनेवाला । जैसे, जंगी जहाज, जंगी कानूनरावत छोटा राजाशूरा क्षीरकाकोली नामक अष्टवर्गीय ओषधिसिंघ पु ‡ संज्ञा पुं॰बानइत † ^१ वि॰ बाना चलाने या खेलनेवाला । दे॰ 'बानैत'बानैत बाना फेरनेवालाबारहा अनेक बार । कई बार । अक्सर । जैसे,—मैं बारहा उनके यहाँ गया, प र वे नहीं…लंकाल पु † संज्ञा पुं॰दिलचला साहसी । हिम्मतवाला । दिलेरमुंछार मूर्छित । मूर्छायुक्त । बेहोशसुसत्व दृढ़ । मजबूतप्रकांत आरंभ किया हुआमर्दाना पुरुष संबंधीमहातेजा शिवअनिवर्ती वापस न न लौटनेवाला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वीरःवीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वीरः 📚 ➤ शूर, वीर
संस्कृत: नवरसेष्वेकः, वीररसः, शूरः · पर्याय: शृङ्गार, करुणा, अद्भुत, हास्य, भयानक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वीर 📚वह जो साहसी और बलवान् हो । शूर । बहादुर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वीर
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (१.७.१८) — शृंगार, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स, रौद्र
वीर रस (१.७.१९) — उत्साहवर्धन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें