🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:36:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वीसवसा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वीस-+वसा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वसा

अर्थ: मेद, चरबी, मज्जा, पशुमज्जा, पशुओं के गुर्दे की चर्बी

संस्कृत: शुद्धमांसस्नेहः · पर्याय: मेदस्, वपा

व्युत्पत्ति: वस् + अच् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वस् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. वसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. वसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. वसा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. वस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. वस (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वसा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावसावसेवसाः
द्वितीयावसाम्वसेवसाः
तृतीयावसयावसाभ्याम्वसाभिः
चतुर्थीवसायैवसाभ्याम्वसाभ्यः
पञ्चमीवसायाःवसाभ्याम्वसाभ्यः
षष्ठीवसायाःवसयोःवसानाम्
सप्तमीवसायाम्वसयोःवसासु
सम्बोधनहे वसेहे वसेहे वसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वसा
वसा
vasā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वसा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मेद ।
२. चरबी ।
३. भेजा । मगज (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वसा or वसा, f. (sometimes written वशा) ‘shining’, ‘white’, the serum or marrow of the flesh (considered by some as distinct from that of the bones by others as the same), marrow, fat, grease, lard, suet, melted fat, any fatty or oily substance, VS. &c. &c.
brain, Kathās.
a partic. root similar to ginger, L.
N. of a river, MBh.
वसा f. (accord. to some) id. (?), RV. v, 2, 6.
वसा , वसाति &c. See p. 930, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (930,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वसा [वस्-अच्] 1 The marrow of the flesh, fat, marrow; adeps, suet; Mu. 3. 28; R. 15. 16. --2 Any oily or fatty exudation. --3 Brain. --Comp. --आढ्यः --आढ्यकः the Gangetic porpoise. --छटा the mass of the brain. --पायिन् m. a dog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0953-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वसा स्त्री वस--अच् । १ नांसजाते देहस्थे धातुभेदे मेदसि अमरः । असृक्करशब्दे ५५८ पृ० दृश्यम् । २ मांसरोहिण्यां लतायाञ्च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4863,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वसा, स्त्री, (वसति वस्ते वा । वस निवासे वस आच्छादने वा + अच् । स्त्रियामाप् ।) मांस- प्रभवधातुविशेषः । इत्यमरः ॥ (यथा, सुश्रुते शारीरस्थाने ४ अध्याये । “शद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परि- कीर्त्तिता ॥”) अस्या विवरणं मेदःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ मांस- रोहिणी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-306-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वसा" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वीस-वसासमास: वीस + वसा तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वस + अच्)
अन्य सम्भावना: वस् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | वसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वीसवसा 📚वीस 📚वसा ➤ वीस + वसा (मेद, चरबी, मज्जा, पशुमज्जा, पशुओं के गुर्दे की चर्बी)
संस्कृत: शुद्धमांसस्नेहः · पर्याय: मेदस्, वपा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वीस 📚नृत्य का एक प्रकार🟠🔵
वसा 📚मेद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वसा
चर्बी (२.६.६५) — मेदस्, वपा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वीसवसा = वीस + वसा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वसा: वस + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.४ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬