🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:12:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेष्टय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेष्टय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेष्टय

अर्थ: लपेटना, घेरना

संस्कृत: वेष्टने

अंग्रेज़ी: to surround, to cover

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेष्ट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वेष्ट् (भ्वादिगण) · अर्थ: लपेटना, घेरना (वेष्टने)

लोट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवेष्टताम्वेष्टेताम्वेष्टन्ताम्
मध्यमवेष्टस्ववेष्टेथाम्वेष्टध्वम्
उत्तमवेष्टैवेष्टावहैवेष्टामहै

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): वेष्टते · लिट् (आत्मने.): विवेष्टे · लुट् (आत्मने.): वेष्टिता · लृट् (आत्मने.): वेष्टिष्यते · लोट् (आत्मने.): वेष्टताम् · लङ् (आत्मने.): अवेष्टत · विधिलिङ् (आत्मने.): वेष्टेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वेष्टिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अवेष्टिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अवेष्टिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वेष्टन · ण्वुल्: वेष्टकः · तृच्: वेष्टिता · ण्यत्: वेष्ट्यः · तव्य: वेष्टितव्यः · अनीयर्: वेष्टनीयः · क्त: वेष्टितः · क्तवतु: वेष्टितवान् · शानच्: वेष्टमानः · क्त्वा: वेष्टित्वा · ल्यप्: प्रवेष्ट्य · तुमुन्: वेष्टितुम् · णमुल्: वेष्टम् · घञ्: वेष्टः · क्तिन्: वेष्टि · क्वसु: विवेष्ट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेष्ट्
वेष्ट्
veṣṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेष्ट् (cf. विष्ट्) cl. 1. Ā. (Dhātup. viii, 2) वेष्टते (pf. विवेष्टे fut. वेष्टिता &c. Gr.), to wind or twist round, Sāh.; to adhere or cling to (loc.), AV.; to cast the skin (said of a snake), R.; to dress, MW. : Caus. वेष्टयति, ˚ते (aor. अविवेष्टत्, or अववेष्टत्; Pass. वेष्ट्यते), to wrap up, envelop, enclose, surround, cover, invest, beset, TBr.; Mn.; MBh. &c.; to tie on, wrap round (a turban &c.), MBh.; Rājat.; to cause to shrink up, ŚvetUp. : Desid. विवेष्टिषते Gr.: Intens. वेवेष्ट्यते, वेवेष्टि, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेष्ट्1 {c1c} A. (वेष्टते) 1 To surround, enclose, encompass, envelop. --2 To wind or twist round. --3 To dress. --Caus. (वेष्टयति-ते) 1 To surround &c. --2 To blockade. --WITH आ to fold. --परि, --सं to fold together, clasp or wind round. [1] Correction submitted by on 20170110. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/332,.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेष्टयवेष्ट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेष्टय 📚 ➤ लपेटना, घेरना
संस्कृत: वेष्टने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेष्ट् 📚(cf. विष्ट्) cl. 1. Ā. (Dhātup. viii, 2) वेष्टते (pf. विवेष्टे fut. वे…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें