🌸 पदच्छेदः स्वचालित
व्ययनम्
"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद
📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित
व्ययनम्
अर्थ: ख़र्च करना
व्युत्पत्ति: व्यय् + ल्युट् (कृदन्त)
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
- व्ययन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
- व्ययन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
- अयन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + अय् + ल्युट्
- अयन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + अय् + ल्युट्
📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका
शब्दरूप — व्ययन (नपुंसकलिङ्ग)
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
| प्रथमा | व्ययनम् | व्ययने | व्ययनानि |
| द्वितीया | व्ययनम् | व्ययने | व्ययनानि |
| तृतीया | व्ययनेन | व्ययनाभ्याम् | व्ययनैः |
| चतुर्थी | व्ययनाय | व्ययनाभ्याम् | व्ययनेभ्यः |
| पञ्चमी | व्ययनात् / व्ययनाद् | व्ययनाभ्याम् | व्ययनेभ्यः |
| षष्ठी | व्ययनस्य | व्ययनयोः | व्ययनानाम् |
| सप्तमी | व्ययने | व्ययनयोः | व्ययनेषु |
| सम्बोधन | हे व्ययन | हे व्ययने | हे व्ययनानि |
रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।
📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्ययन
व्ययन
vyayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्ययन संज्ञा पुं॰ [सं॰] खर्च करना ।
२. बर्बाद करना । नष्ट करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्ययन n. going apart, separation, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032,3) स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्ययनं 1 Spending. --2 Wasting, destroying.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-b) स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🌹 पदपरिचयः स्वचालित
| पदम् | विवरणम् |
| व्ययनम् | व्ययन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: व्यय + णिच्+ल्युट्) अन्य सम्भावना: व्ययन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अयन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + अय् + ल्युट् |
🌷 पदार्थः कोश-आधारित
व्ययनम् 📚 ➤ ख़र्च करना
📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश
| शब्द | संक्षिप्त अर्थ | कोश |
| व्ययन 📚 | खर्च करना | 🟠🔵🟣 |
ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗
📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश
इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।
⚙️ व्याकरणम् स्वचालित
❖ सन्धिः
इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।
❖ समासः
- व्ययन = वि + अयन तत्पुरुष (सम्भावित)
ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।
❖ कृदन्तः
- व्ययनम्: व्यय + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)
❖ तद्धितान्तः
कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता।
पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ
उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है।
स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें);
श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।