🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:21:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यर्थय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यर्थय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यर्थय

अर्थ: मांगना, याचना करना

संस्कृत: उपयाच्ञायाम्

अंग्रेज़ी: to beg, to request

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वि + अर्थ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अर्थ (चुरादिगण) · अर्थ: मांगना, याचना करना (उपयाच्ञायाम्)

लोट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्थयताम्अर्थयेताम्अर्थयन्ताम्
मध्यमअर्थयस्वअर्थयेथाम्अर्थयध्वम्
उत्तमअर्थयैअर्थयावहैअर्थयामहै

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अर्थयते · लिट् (आत्मने.): अर्थयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): अर्थयिता · लृट् (आत्मने.): अर्थयिष्यते · लोट् (आत्मने.): अर्थयताम् · लङ् (आत्मने.): आर्थयत · विधिलिङ् (आत्मने.): अर्थयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अर्थयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आर्तथत · लृङ् (आत्मने.): आर्थयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्थन · ण्वुल्: अर्थकः · तृच्: अर्थयिता · यत्: अर्थ्यः · तव्य: अर्थयितव्यः · अनीयर्: अर्थनीयः · क्त: अर्थितः · क्तवतु: अर्थितवान् · शानच्: अर्थयमानः · क्त्वा: अर्थयित्वा · ल्यप्: प्रार्थ्य · तुमुन्: अर्थयितुम् · णमुल्: अर्थम् · क्तिन्: अर्ति · क्वसु: अर्थयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्थ्
अर्थ्
arth
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
अर्थ (3.3.93)
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) 'अर्थ' अन्त वाले समास (द्विजार्थः सूप (3.5.43) अलम् · प्राप्त · आपन्न
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थ् cl. 10. Ā. अर्थयते (2. du. अर्थयासे, RV. x, 106, 7; Subj. 2. sg. अर्थयासे, RV. i, 82, 1); rarely cl. 1. Ā. (1. pl. अर्थामहे, MBh. iii, 8613) to strive to obtain, desire, wish, request, ask for (acc.; rarely Inf. [Bhaṭṭ. योद्धुम्]); to supplicate or entreat any one (acc., rarely abl. [Kathās.]); to point out the sense of, comment upon Comm. on Mṛcch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थ् {c10c} A. [अर्थयते, epic अर्थते; अर्थयांचके, अर्थयिष्यते, आर्तथत, अर्थयितुं, अर्थित] 1 To request, beg, supplicate, ask, entreat, solicit (with two acc.); त्वामिममर्थमर्थयते Dk. 71; तमभिक्रम्य सर्वेऽद्य वयंचार्थामहे वसु Mb.; प्रहस्तमर्थयांचक्रे योद्धुं Bk. 14. 88. --2 To strive to obtain, desire, wish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0165-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यर्थयवि + अर्थ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यर्थय 📚 ➤ मांगना, याचना करना
संस्कृत: उपयाच्ञायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्थ् 📚cl. 10. Ā. अर्थयते (2. du. अर्थयासे, RV. x, 106, 7; Subj. 2. sg. अर्थय…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬