🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:25:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्याधी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्याधी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्याधी

अर्थ: बीमारी, रोग, रुजा, अस्वस्थता

संस्कृत: कुष्ठः, रोगः · पर्याय: कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल

व्युत्पत्ति: वि + आ + धा + कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्याधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. व्याधि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. व्याधि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. व्याधी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्याधि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्याधिःव्याधीव्याधयः
द्वितीयाव्याधिम्व्याधीव्याधीन्
तृतीयाव्याधिनाव्याधिभ्याम्व्याधिभिः
चतुर्थीव्याधयेव्याधिभ्याम्व्याधिभ्यः
पञ्चमीव्याधेःव्याधिभ्याम्व्याधिभ्यः
षष्ठीव्याधेःव्याध्योःव्याधीनाम्
सप्तमीव्याधौव्याध्योःव्याधिषु
सम्बोधनहे व्याधेहे व्याधीहे व्याधयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्याधि
व्याधि
vyādhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम (2.4.126) कुष्ठ · पारिभाव्य · वाप्य · पाकल · उत्पल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याधि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रोग । बीमारी ।
२. आफत । झंझट ।
३. कुड़ या कटु नाम को ओषधि ।
४. साहित्य में एक संचारी भाव । विरह या काम अदि के कारण शरीर में किसी प्रकार रोग होना ।
५. कोढ़ । कुष्ठ (को॰) ।
६. कष्ट पहुँचानेवाली वस्तु (को॰) ।
७. वह जो आधि वा मानसिक रोग से मुक्त हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याधि See व्य्-आधि, p. 1037, col. 1.
व्य्-आधि m. (less probably from √ व्यध्, p. 1031) disorder, disease, ailment, sickness, plague (esp. leprosy), ChUp.; Mn.; MBh. &c.
Disease personified (as a Child of Mṛtyu or Death), VP.
any tormenting or vexatious person or thing (ifc., e.g. स्त्री-व्˚, a plague of a woman, very troublesome woman), VarBṛS.
Costus Speciosus or Arabicus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1031,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याधिः 1 Sickness, ailment, disease, illness (usually physical, and opp. आधि which means ‘mental distress or anxiety’); रिपुरुन्नतधीरचेतसः सततव्याधिरनीतिरस्तु ते Śi. 16. 11 (where व्याधि means ‘free from आधि’ also); cf. आधि. --2 Leprosy. --Comp. --कर a. unwholesome. --ग्रस्त a. seized with disease, diseased.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याधि पु० वि + आ + धा--कि । १ रोगे व्याधिश्च योगान्तराय- [] भेदः चित्तविक्षेपशब्दे २९४१ पृ० दृश्यम् । २ कुष्ठरोगे अमरः । ३ कामकृते नायकयोरवस्थाभेदे सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4987-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याधिः, पुं, (विविधा आधयोऽस्मात् । यद्वा, वि + आ + धा + “उपसर्गे धोः किः ।” ३ । ३ । ९२ । इति किः ।) कुष्ठम् । रोगः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १६ । ८ । “द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानस- स्तथा । परस्परं तयोर्ज्जन्म निर्द्बन्द्वं नीपलभ्यते ॥”) कामव्यथासन्तापजन्यकृशता । इति रसमञ्जरी ॥ कुष्ठस्य निदानं यथा, -- “व्यालोकनमनस्थौल्यक्रीडाविषयचेष्टितैः । विरोधरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः ॥ पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोथचित्ताप्लवज्वरान् । सर्व्वाकाराङ्गनिस्तोदं रोमहर्षं सुषुप्तताम् ॥ कुष्ठं विमषमन्यच्च कुर्य्यात् सर्व्वाङ्गमार्द्दवम् ॥” इति गारुडे १७२ अध्यायः ॥ अन्यत् कुष्ठशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ अथ कुष्ठस्य चिकित्सा । “वातोत्तरेषु सपिर्व्वमनं कफोत्तरेषु कुष्ठेषु । पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं श्रेष्ठम् ॥ पथ्याकरञ्जसिद्धार्थनिशावल्गुजसैन्धवैः । विडङ्गसहितैः पिष्टैर्लेपो मूत्रेण कुष्ठनुत् ॥” अवल्गुजः वाकुचीति लोके । पथ्यादिभि- र्लेपः ॥ * ॥ “सोमराजीभवचूर्णं शृङ्गवेरसमन्वितम् । उद्बर्त्तनमिदं हन्ति कुष्ठरोगं कृतास्पदम् ॥” सोमराजी वाकुचीति लोके । सोमराज्युद्- वर्त्तनम् ॥ * ॥ “रसायनं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् । मार्कण्डेयप्रभृतिभिर्यत् प्रयुक्तं महर्षिभिः ॥ पुष्पकाले तु पुष्पाणि फलकाले फलानि च । संगृह्य पिचुमर्दस्य त्वङ्मूलानि दलानि च । द्विरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् । त्रिफला त्र्युषणं ब्राह्मी स्वदंष्ट्रारुष्कराग्नयः ॥ विडङ्गसारवाराहीलोहचूर्णाः स्मृताः समाः । निशाद्वयावल्गुजकव्याधिघाताः सशर्कराः ॥ कुष्ठमिन्द्रयवाः पाठाः चूर्णमेषान्तु संयुतम् । खदिरासननिम्बानां घनं क्वाथेन भावयेत् ॥ सप्तधा पञ्चनिम्बन्तु मार्कवस्वरसेन च । स्निग्धः शुद्धतनुर्धीमान् योजयेत्तच्छुभे दिने ॥ मधुना तिक्तहविषा खदिरासनवारिणा । लेह्यमुष्णाम्भसा वापि कोलवृद्ध्या पलं भवेत् । जीर्णे तस्मिन् समश्नीयात् स्निग्धं लघु हितं च यत् ॥ विचर्चिकोदुम्बरपण्डरीक- कपालदद्रुकिटिभालसादि । शतारुविस्फोटविसर्पमालाः कफप्रकोपं त्रिविधं किलासम् ॥ भगन्दरश्लीपदवातरक्त- जडान्धनाडीव्रणशीर्षरोगान् । [] सर्व्वान् प्रमेहान् प्रदरांश्च सर्व्वान् दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति ॥ स्थूलोदरः सिंहकृशीदरः स्यात् सुश्लिष्टसन्धिर्मधुनोपयोगात् । सदोषरोगादपि ये दशन्ति सर्पादयो यान्ति विनाशमाशु ॥ जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तः शुभे रतिश्चन्द्रसमानकान्तिः ॥” अयमर्थः । निम्बस्य फलपुष्पत्वक्पत्रमूलानि सर्व्वाणि समुदितानि द्बिगुणानि चूर्णितानि भृङ्गराजस्य रसेन सप्तवारान् भावयेत् । त्रिफलादीनि पाठान्तानि समुदितान्येक- भागानि चूर्णितानि खदिरासननिम्बानां निविडक्वाथेन भावयेत् । ततः सर्व्वमेकीकृत्य मध्वादिनावलिह्यात् । पञ्चनिम्बकावलेहः ॥ * ॥ शशिलेखापञ्चपलं तावद्गिरिजस्य गुग्गुलो- र्दश च । ताप्यस्य पलत्रितयं द्बे लोहाच्छ्रावणिकायाः ॥ त्रिफलाकरञ्जपल्लवखदिरगुडूचीत्रिवृद्दन्त्यः । मुस्ताविडङ्गरजनीकुटजत्वक्निम्बवह्रि सम्पाकाः ॥ एतै रचितां वटिकां मधुघृतमिश्रां गिलेत्- प्रातः । गोमूत्रेण च कुष्ठं नुदन्त्यसृग्वातमचिरेण ॥ श्वित्राणि पाण्डुरोगं विषमानुदरप्रमेह- गुल्मांश्च । नाशयति वलीपलितं योगः स्वायम्भुवो नाम्ना शशिलेखा सोमराजी । गिरिजस्य शिला जतुनः । ताप्यस्य स्वर्णमाक्षिकस्य । श्रावणिका मुण्डीति लोके । स्वायम्भुवो गुग्गुलुः ॥ * ॥ “चित्रकं त्रिफला व्योषमजाजी कारवी वचा । सैन्धवातिविषे कुष्ठं चव्येलायावशूकजम् ॥ विडङ्गान्यजमोदा च मुस्ता चामरदारु च । याबन्त्येतानि सर्व्वाणि तावन्मात्रन्तु गुग्गुलुः ॥ संक
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याधि" आता है (17)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्याधीव्याधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्याधि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | व्याधि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्याधी 📚 ➤ बीमारी, रोग, रुजा, अस्वस्थता
संस्कृत: कुष्ठः, रोगः · पर्याय: कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्याधि 📚रोग । बीमारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्याधि
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम (२.४.१२६) — कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल
रोग (२.६.५१) — रुज्, रुजा, उपताप, रोग, गद, आमय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्याधि = वि + आधि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें