🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:23:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्रातः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्रातः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्रातः

अर्थ: समुदाय, रेवड़, समुच्चय

संस्कृत: समूहः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

व्युत्पत्ति: वृ + अतच्, पृषो.साधुः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्रात (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. व्राता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: व्रा + तल् (भाववाचक)
  3. व्राता (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: व्रा + तल् (भाववाचक)
  4. व्राता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: व्रा + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्रात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्रातःव्रातौव्राताः
द्वितीयाव्रातम्व्रातौव्रातान्
तृतीयाव्रातेनव्राताभ्याम्व्रातैः
चतुर्थीव्रातायव्राताभ्याम्व्रातेभ्यः
पञ्चमीव्रातात् / व्राताद्व्राताभ्याम्व्रातेभ्यः
षष्ठीव्रातस्यव्रातयोःव्रातानाम्
सप्तमीव्रातेव्रातयोःव्रातेषु
सम्बोधनहे व्रातहे व्रातौहे व्राताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्रात
व्रात
vrāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्रात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दल । समूह ।
२. मनुष्य । आदमी ।
३. वह परिश्रम जो जाविका के लिये किया जाय ।
४. वह जिसका कोई निश्चित वृत्ति न हो या जो चोरी, डाके से निर्वाह करता हो । जरायम पेशा । दुर्जीवी ।
५. बराती (को॰) ।
६. दैनिक मजदूरी ।
७. यदाकदा कार्य में नियुक्ति (को॰) ।
८. जातिच्युत ब्राह्मण को संतति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रात &c. See below.
व्रात m. (connected with √ 1. वृ, or with व्रत and √ 2. वृ) a multitude, flock, assemblage, troop, swarm, group, host (व्रातं व्रातम्, in companies or troops; पञ्च व्रातास्, the five races of men), association, guild, RV. &c. &c.
the company or attendants at a marriage feast, W.
= मनुष्य, Naigh. ii, 3
the descendant of an out-caste Brāhman &c. (= व्रात्य), L.
व्रात n. manual or bodily labour, day-labour, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रातः A multitude, group, flock, an assemblage; श्वपाकानां व्रातैः G. L. 29; R. 12. 94; Śi. 4. 35. --तं 1 Bodily or manual labour. --2 Daylabour. --3 Casual employment. --4 The company or attendants at a marriage feast.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रात पु० वृ--अतच् पृषो० । समूहे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रातः, पुं, समूहः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । २५ । १९ । “बानारण्यमृगव्रातैरनावाधे मुनिव्रतैः । आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितैः ॥”) व्याधादिः । इति व्रात्यशब्दटीकायां भरतः ॥ [] (मनुष्यः । इति निघण्टुः । २ । ३ । “वृञ् वरणे ‘तातव्रातलातसुपित्त’ इत्यादिसूत्रेण भोज- राजेन कृत्प्रत्यये आडागमो निपात्यते । वृण्वन्ति स्वमभिमतं देवताभ्यः तपसाराधितेभ्यः प्रव्रियन्ते वा यज्ञादौ । यद्वा, व्रातो धान्यादि- सञ्चयः । तद्बन्तो व्राता मत्वर्थीयोऽकारः । यद्बा, व्रतमिति कर्म्मनाम अन्नं वा । अन्नमपि व्रतायैतस्मादेवेत्युक्तेः तदीयाः ‘तस्येदम्’ इत्यण् । ‘कर्म्मणा जायते जन्तुः कर्म्मणैव प्रमुच्यते’ इत्युक्तेः कर्म्मणामधिकारित्वाच्च मनुष्याणां कर्म्मसम्बन्धि- त्वम् । ‘अथो अन्नाद् भूतानि जायन्ते जाता- न्यन्नेन वर्द्धन्ते’ इति । अन्नात् रेतो रेतसः पुरुषः इति च श्रुतेः मनुष्याणामन्नसम्बन्धित्वम् ।” इति तट्टीकायां देवराजयज्वा ॥ अस्मिन्नर्थे प्रायशो बहुवचनप्रयोगो दृश्यते ॥ * ॥ क्ली, शरीरायासजीविकर्म्म । इति काशिका । ५ । २ । २१ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-564-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्रातःव्रात (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्राता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: व्रा + तल् (भाववाचक) | व्राता (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: व्रा + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्रातः 📚 ➤ समुदाय, रेवड़, समुच्चय
संस्कृत: समूहः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्रात 📚दल । समूह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्रात
समूह के और नाम (२.५.४२) — स्तोम, ओघ, निकर, वार, संघात, संचय, समुदाय, समुदय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬