🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:55:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शक्तम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शक्तम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शक्तम्

अर्थ: योग्य, सक्षम, समर्थ

व्युत्पत्ति: शक् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शक्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. शक्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शक्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशक्तःशक्तौशक्ताः
द्वितीयाशक्तम्शक्तौशक्तान्
तृतीयाशक्तेनशक्ताभ्याम्शक्तैः
चतुर्थीशक्तायशक्ताभ्याम्शक्तेभ्यः
पञ्चमीशक्तात् / शक्ताद्शक्ताभ्याम्शक्तेभ्यः
षष्ठीशक्तस्यशक्तयोःशक्तानाम्
सप्तमीशक्तेशक्तयोःशक्तेषु
सम्बोधनहे शक्तहे शक्तौहे शक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शक्त
शक्त
śakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शक्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जिसमें शक्ति हो । शक्तिसंपन्न । समर्थ । ताकतवर ।
२. वह जो प्रिय बातें कहता हो । मिष्टभाषा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक्त mfn. able, competent for, equal to, capable of (instr. gen. dat. loc. acc. of person with प्रति inf., or comp.), Mn.; MBh. &c.
= शकित, able to be (with inf. in a pass. sense), Kāś. on Pāṇ. vii, 2, 17
शक्त m. N. of a son of Manasyu, MBh.
शक्त , शक्ति &c. See p. 1044, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक्त p. p. [शक्-क्त] 1 Able, capable, competent (with gen. or loc. or inf.); बहवोऽस्य कर्मणः शक्ताः Ve. 3; तस्योपकारे शक्तस्त्वं किं जीवन् किमुतान्यथा ibid. --2 Strong, mighty, powerful. --3 Rich, opulent; Ms. 11. 9. --4 Significant, expressive, conveying a meaning by denotation ( अभिधा or शक्ति) and not by indication (लक्षणा) (as a word). --5 Clever, intelligent. --6 Speaking kindly or agreeably.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक्त त्रि० शक--क्त । समर्थे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5074,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक्तः, त्रि, (शक + क्तः ।) शक्तिविशिष्टः । समर्थः । तत्पर्य्यायः । सहः २ क्षमः ३ प्रभुः ४ उष्णुः ५ । [] इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । ९ । २०७ । “भ्रातॄणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्म्मणा । न निर्भाज्यः स्वकादंशात् किञ्चिद्दत्वोपजीव- नम् ॥”) प्रियंवदः । इति शक्नशब्दटीकायां स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-004-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शक्त" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शक्तम्शक्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शक्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शक्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शक्तम् 📚 ➤ योग्य, सक्षम, समर्थ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शक्त 📚वह जिसमें शक्ति हो । शक्तिसंपन्न । समर्थ । ताकतवर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬