🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:33:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शदः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: शातने

अंग्रेज़ी: to go, to lose energy, to move, to be sad

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. शद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शद् (तुदादिगण) · अर्थ: (शातने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअशदत् / अशदद्अशदताम्अशदन्
मध्यमअशदःअशदतम्अशदत
उत्तमअशदम्अशदावअशदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): शीयते · लिट्: शशाद · लुट्: शत्ता · लृट्: शत्स्यति · लोट् (आत्मने.): शीयताम् · लङ् (आत्मने.): अशीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): शीयेत · आशीर्लिङ्: शद्यात् · लुङ्: अशदत् · लृङ्: अशत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शदन · ण्वुल्: शादकः · तृच्: शत्ता · ण्यत्: शाद्यः · तव्य: शत्तव्यः · अनीयर्: शदनीयः · क्त: शन्नः · क्तवतु: शन्नवान् · स्य-शतृ: शत्स्यन् · शानच्: शीयमानः · क्त्वा: शत्त्वा · ल्यप्: प्रशद्य · तुमुन्: शत्तुम् · णमुल्: शादम् · घञ्: शादः · क्तिन्: शत्ति · क्वसु: शेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शद्
शद्
śad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शद् (only occurring in the forms शाशदुः, शाशद्महे, शाशद्रे, and शाशदान), to distinguish one's self, be eminent or superior, prevail, triumph, RV.; AV.[cf. Gk. καδ, κεκάσμεθα, κεκασμένος.],
2. शद् cl. 1. 6. Ā. (Dhātup. xx, 25; xxviii, 134) शीयते (cf. Pāṇ. vii, 3, 78; P. in non-conjugational tenses, i, 3, 60; pf. शशद, शेदुः, Br.; fut. शत्स्यति, AV.; aor. अशदत् Gr.; fut. शत्ता, ib. ; inf. शत्तुम्, ib.), to fall, fall off or out, AV.; Br.; Bhaṭṭ. : Caus. शादयति, to impel, drive on (cattle), Pāṇ. vii, 3, 42; शातयति, ˚ते (cf. ib.), to cause to fall off or out or asunder, hew or cut off, knock out, AV. &c. &c.; to fell, throw down, slay, kill, MBh.; Hariv.; R.; to disperse, dispel, remove, destroy, Gobh.; Śiś.; Suśr. : Desid. शिशत्सति Gr.: Intens. शाशद्यते, शाशत्ति, ib.
शद् [cf., accord. to some, Lat. cedo.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1051,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शद् {vI.v} {c1c} P. (but A. in conjugational tenses) शीयते, शन्न 1 To fall, perish, decay, wither. --2 To go. --Caus. शादयति-ते 1 To cause to go, impel. --2 शातयति-ते (a) To fell, throw down, cut down; किं भूभृत्कटकस्थितिव्यसनिना व्यर्थं खुराः शातिताः Subhāṣ.; Śi. 14. 80, 15. 24, (b) To kill, destroy. {vII.v} {c1c} P. ( शदति) To go (usually with आ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शदःशद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: शद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शदः 📚 ➤ to go, to lose energy, to move, to be sad (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: शातने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शद् 📚(only occurring in the forms शाशदुः, शाशद्महे, शाशद्रे, and शाशदान)…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें