🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:23:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शमाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शमाः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: कामक्रोधाद्यभावः · पर्याय: शमथ, शान्ति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. शमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. शमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. शमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. शमा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशमःशमौशमाः
द्वितीयाशमम्शमौशमान्
तृतीयाशमेनशमाभ्याम्शमैः
चतुर्थीशमायशमाभ्याम्शमेभ्यः
पञ्चमीशमात् / शमाद्शमाभ्याम्शमेभ्यः
षष्ठीशमस्यशमयोःशमानाम्
सप्तमीशमेशमयोःशमेषु
सम्बोधनहे शमहे शमौहे शमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शम
शम
śama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मन की शान्ति (3.2.3) शमथ · शान्ति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शांति । उ॰—सतिगुरु शरन महाँ शम पाई औसो आकुल रिदै पियारा ।—प्राण॰, पृ॰ २३२ ।
२. मोक्ष ।
३. कर । हस्त । हाथ ।
४. उपचार । रोगमुक्ति । सुस्थता ।
५. अंतःकरण तथा अंतर इंद्रिय को वश में करना ।
६. बाह्य इंद्रियों का निग्रह ।
७. निवृत्ति । निःसंगता । निरपेक्षता ।
८. साहित्य में शांत रस का स्थायी भाव ।
९. क्षमा ।
१०. तिरस्कार ।
११. मनःस्थैर्य । मन की स्थिरता । मानसिक स्थिरता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शम m. tranquillity, calmness, rest, equanimity, quietude or quietism, absence of passion, abstraction from external objects through intense meditation (शमं √ कृ, ‘to calm one's self’, ‘be tranquil’), Mn.; MBh. &c.
peace, peace with (सार्धम्), MBh.
Quietism or Tranquillity (personified as a son of Dharma and husband of Prāpti), MBh.
tranquillization, pacification, allayment, alleviation, cessation, extinction, MBh.; Kāv. &c.
absence of sexual passion or excitement, impotence, TāṇḍBr.
alleviation or cure of disease, convalescence, W.
final happiness, emancipation from all the illusions of existence, L.
indifference, apathy, Rājat.
the hand (cf. शय), L.
imprecation, malediction (w.r. for शप), L.
N. of a king of the Nandi-vegas, MBh.
of a son of Andhaka, Hariv.
of a son of Dharma-sūtra, BhP.
शम mfn. tame, domestic, RV. i, 32, 15; 33, 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शमः [शम्-घञ्] 1 Quiet, tranquillity, calmness. --2 Rest, calm, repose, cessation. --3 Absence or restraint of passions, mental quietness, quietism; शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे R. 9. 4; Ki. 10. 10; 16. 48, Śi. 2. 94; Bg. 10. 4. --4 Allayment, mitigation, [] alleviation, satisfaction, pacification (of grief, thirst, hunger &c.); शममुपयातु ममापि चित्तदाहः U. 6. 8; शममेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से Ś. 4. 20. --5 Peace; as in शमोपन्यास Ve. 5. --6 Final emancipation (from all worldly illusions and attachments). --7 The hand. --Comp. --अंतकः the god of love (a destroyer of mental tranquillity). --पर a. tranquil, quiet, stoical. --प्रधान a. in whom tranquillity or quietism predominates; शमप्रधानेषु तपोधनेषु Ś. 2. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम शान्तौ अक० शान्तीकरणे सक० दि० शमा० पर० सेट् । शाम्यति इरित् अशमत्--अशमीत् । उदित् क्त्वा वेट् । शान्तः । शमयति शामवति ।
शम आलोचने चु० उम० सक० सेट् । शामयति ते शम- यति ते अशीशमत् त ।
शम पु० शम--घञ् । १ शान्तौ अन्तरिन्द्रिवदमने अमरः । २ मोक्षे त्रिका० ३ पाणौ रामाश्रमः । ३ उपचारे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5083,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम, उ भ य इर् शमे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-पर०-अक०-सेट् । क्त्रावेट् ।) उ, शमित्वा शान्त्वा । भ य, शाम्यति । इर्, अश- मत् अशमीत् । पुषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । शमः शान्तीभावः । शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्नि- रिति रघुः । शम इति पदस्य ञ्यन्तस्यापि सम्भवे शान्तीकरणेऽप्ययमिति धातुप्रदीपः । ‘वरेण शमितुं लोकानलं दग्धुं हि तत्तपः ॥’ इति कुमारसम्भवम् ॥ ‘वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् ।’ इत्यादावनेकार्थत्वात् श्रुत्वेत्यर्थः ॥ वा शम यम इत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वादस्य ञौ नित्यं ह्नस्वः शममति । इति दुर्गादासः ॥
शम, ङ क ञ आलोचे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-आत्म०-उभ०-इति केचित्-सक०-सेट् ।) आलोचः प्रणिधानम् । वा शम यम इत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् अस्य स्वार्थे ञौ ह्नस्वाभावः । ङ क, शामयते कार्य्यं सधीः । ञ, शामयति शामयते । ‘निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्गदतो मम ॥’ अयमात्मनेपदीत्यन्ये । इति दुर्गादासः ॥
शमः, पुं, (शम्यत इति । शम + हलश्चेति घञ् नोदात्तोपदेशेति वृद्ध्यभावः ।) शान्तिः । इत्य- मरः ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ३८१ । “विरागशैलमथितात् तस्य चित्तमहोदधेः । प्रकोपकालकूटस्य पश्चात् शमसुधोदयात् ॥”) मोक्षः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पाणिः । इति शमशब्दटीकायां रामाश्रमः ॥ उपचारः । इति राजनिर्घण्टः ॥ अन्तरिन्द्रियनिग्रहः । इति वेदान्तसारः ॥ अन्तःकरणसंयमः । इति भगवद्गीतादशमाध्यायस्य ४ श्लोकटीका- याम् श्रीधरस्वामी ॥ (यथा, गीतायाम् । १० । ४ । “बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ॥”) विक्षेपककर्म्मोपरमः । इति च तस्यैव ६ अध्या- यस्य ३ श्लोकटीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (वाह्ये- न्द्रियनिग्रहः । यथा, भागवते । ३ । ३२ । ३३ । “सत्यं शौचं दया मौनंबुद्धिह्नीः श्रीर्यशःक्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति संक्षयम् ॥” [] सर्व्वकर्म्मनिवृत्तिः । यथा, गीतायाम् । ६ । ३ । “योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥” “शमः उपरमः सर्व्वकर्म्मभ्यो निवृत्तिः ।” इति शङ्करभाष्यम् ॥ शान्तरसस्य स्थायिभावः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २३८ । “शान्तः शमः स्थायिभाव उत्तमः प्रकृति- र्म्मतः ॥” निवृत्तिः । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । २ । ५६ । “अभवन्निर्म्मलं व्योम देवीकृत्यैः सह क्रमात् । साकं भूपालशोकेन दुर्भिक्षञ्च शमं ययौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-022-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शमाःशम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शम् + अच्)
अन्य सम्भावना: शमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शमाः 📚 ➤ शांति उमा-कोश
संस्कृत: कामक्रोधाद्यभावः · पर्याय: शमथ, शान्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शम 📚शांति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शम
मन की शान्ति (३.२.३) — शमथ, शान्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शमाः: शम् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें