🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:41:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शरदंडा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शरदम्+डा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शरदम्

अर्थ: पतझड़, शरदृतु (आश्विन तथा कार्तिक मास में होने वाली ऋतु)

संस्कृत: आश्विनकार्तिकाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः, संवत्सरः, वत्सरः · पर्याय: संवत्सर, वत्सर, अब्द, हायन, संवत्

व्युत्पत्ति: शॄ + अदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शरद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. शरद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. शरद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. शरद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शरद् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशरद् / शरत्शरदौशरदः
द्वितीयाशरदम्शरदौशरदः
तृतीयाशरदाशरद्भ्याम्शरद्भिः
चतुर्थीशरदेशरद्भ्याम्शरद्भ्यः
पञ्चमीशरदःशरद्भ्याम्शरद्भ्यः
षष्ठीशरदःशरदोःशरदाम्
सप्तमीशरदिशरदोःशरत्सु
सम्बोधनहे शरद् / हे शरत्हे शरदौहे शरदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

डा

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a Ḍākinī, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. डा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. डा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. डा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. डा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — डा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाडाडेडाः
द्वितीयाडाम्डेडाः
तृतीयाडयाडाभ्याम्डाभिः
चतुर्थीडायैडाभ्याम्डाभ्यः
पञ्चमीडायाःडाभ्याम्डाभ्यः
षष्ठीडायाःडयोःडानाम्
सप्तमीडायाम्डयोःडासु
सम्बोधनहे डेहे डेहे डाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शरद्
शरद्
śarad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उपनिषद् (3.3.100) धर्म · रहस्य
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शरद् f. (prob. fr. √ श्रा, शॄ) autumn (as the ‘time of ripening’), the autumnal season (the sultry season of two months succeeding the rains; in some parts of India comprising the months Bhādra and Āśvina, in other places Āśvina and Kārttika, fluctuating thus from August to November), RV. &c. &c.
a year (or pl. poetically for ‘years’, cf. वर्ष), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1057,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शरद् f. [शॄ-अदि Uṇ. 1. 129] 1 The autumn, autumnal season (comprising the two months आश्विन and कार्तिक); यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरद् R. 4. 24. --2 A year; त्वं जीव शरदः शतं; R. 10. 1; U. 1. 15; धारिणीभूतधारिण्यार्भव भर्ता शरच्छतं M. 1. 15. --Comp. --अंतः the end of autumn, winter. --अंबुधरः an autumnal cloud. --उदाशयः an autumnal lake. --कामिन् m. a dog. --कालः the autumnal season. --घनः, --मेघः an autumnal cloud. --चंद्रः (शरच्चंद्रः) the autumnal moon --त्रियामा an autumnal night --पद्मः, --द्मं the white lotus. --पर्वन् n. the festival called Kojāgara; q. v. --मुखं the commencement of [] autumn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शरद् स्त्री घृ--अदि । १ वत्सरे, २ आश्विरकार्त्तिकमासात्मके णृतौ च अमरः । तद्वारिगुणा भावप्र० उक्ता यथा “वर्षसु नाभसं वारि सेवेतौद्भिदमेव वा । सर्वं शरदि हेमन्ते तडागं सारसन्तु वा” । शारदं चानभिष्यन्दि लघु तत् परिकीर्त्तितम् । हैमन्तिकजलं स्निग्धं बल्यं वृष्यं हितं धृस” राजव० । तत्रोत्तरवायुसेवनं हितं यथा “वसन्ते दक्षिणो वातो भवेत् वर्षासु पश्चिमः । उत्तरः शारदे काले पूर्षो हेमन्तशैशिरे” राजनि० । ऋतुशब्दे हृ० दृश्यम् । “शरदृतुश्च वैद्यकमते भाद्राश्विनमासा- त्भयः । तत्र वर्णनीयानि चन्द्रपटुता जलशुष्कता अगस्त्यः हंसः वृषः” कविकल्प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5086,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शरद्, स्त्री, (शॄ + अदिः ।) शरत् । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-028-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शरदम्शरद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
डाडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: डा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | डा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शरदम् 📚 ➤ पतझड़, शरदृतु (आश्विन तथा कार्तिक मास में होने वाली ऋतु)
संस्कृत: आश्विनकार्तिकाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः, संवत्सरः, वत्सरः · पर्याय: संवत्सर, वत्सर, अब्द, हायन, संवत्

डा 📚 ➤ सितार की गत का एक बोल । जैसे—डा डिड़ डा ड़ा डा डा ड़ा उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): a Ḍākinī, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शरद् 📚f. (prob. fr. √ श्रा, शॄ) autumn (as the ‘time of ripening’), the autu…🔵🟣🟢🟤
डा 📚सितार की गत का एक बोल । जैसे—डा डिड़ डा ड़ा डा डा ड़ा🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शरद्
वर्षा ऋतु (१.४.२१) — प्रावृष्, वर्षा
वर्ष के नाम (१.४.२२) — संवत्सर, वत्सर, अब्द, हायन, समा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शरदंडाशरदम् + डाअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें