🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शाकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शाकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शाकम्

अर्थ: शाक, साग -भाजी, खाद्यपत्ते, फल या कन्द जो शाक की भांति उपयोग में लाये जायं

संस्कृत: वास्तुकादिशाकः · पर्याय: हरितक, शिग्रु

व्युत्पत्ति: शक्यते भोक्तुम् - शक् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शाक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. शाक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शाक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्यय — शक् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शाक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशाकःशाकौशाकाः
द्वितीयाशाकम्शाकौशाकान्
तृतीयाशाकेनशाकाभ्याम्शाकैः
चतुर्थीशाकायशाकाभ्याम्शाकेभ्यः
पञ्चमीशाकात् / शाकाद्शाकाभ्याम्शाकेभ्यः
षष्ठीशाकस्यशाकयोःशाकानाम्
सप्तमीशाकेशाकयोःशाकेषु
सम्बोधनहे शाकहे शाकौहे शाकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शाक
शाक
śāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते, फूल आदि (खाने योग्य) 'शाक' कहलाते हैं (2.4.136)
साग-सब्ज़ी (2.9.35) हरितक · शिग्रु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पत्ती, फूल, फल आदि जो पकाकर खाए जायँ । भाजी । तरकारी । साग । विशेष—शाक छहु प्रकार का कहा गया है—(१) पत्रशाक- चौलाई, बथुआ, मेथी आदि; (२) पुष्पशाक—केले का फूल, अगस्त का फूल आदि; (३) फलशाक—बैगन, करेला आदि; (४) नालशाक—करेमू आदि;(५) कंदशाक—जमींकंद, कच्चू आदि; (६) संस्वेदज शाक—ढिंगरी, भुइँफोड़, गोबर- छत्ता आदि । ये शाक अनुक्रम से एक दूसरे से भारी होते हैं । सब प्रकार के पत्रशाक विष्टंभकारक, भारी, रूखे, मलकारक, अधोगत, वातकारी तथा शरीर, हड्डी, नेत्र, रूधिर, वीर्य, बुद्धि, स्मरणशक्ति और गति शक्ति का नाश करनेवाले तथा समय से पहले बालों को सफेद करनेवाले कहे गए हैं । परंतु जीवंती, बधुआ और चौलाई हानिकारक नहीं हैं ।
२. सागौन का पेड़ ।
३. भोजपत्र । भूर्ज वृक्ष ।
४. सिरिस का पेड़ ।
५. पुराणानुसार सात द्वीपों में से एक द्वीप । विशेष दे॰ शाकद्वीप ।
६. एक प्राचीन जाती । विशेष दे॰ शक (को॰) ।
७. शक राजा शालिवाहन का संवत् ।
८. शक्ति । बल । ताकत ।
शाक २ वि॰ [सं॰]
१. शक जाति संबंधी ।
२. शक राजा का । जैसे,—शाक संवत् ।
शाक ३ वि॰ [अ॰ शाक]
१. भारी । दूभर । कठिन । मुहा॰—शाक गुजरना = कष्टकर होना । खलना ।
२. दुःख देनेवाला । कडा़ । (काम) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शाक m. (fr. √ शक्) power, might, help, aid, RV.
शाक m. helpful, a helper, friend, ib.
2. शाक n. (or m. g. अर्धर्चादि; of doubtful derivation, and scarcely to be connected with 1. शाक) a potherb, vegetable, greens, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
any vegetable food, Gaut.
शाक m. the Teak tree, Tectona Grandis, GṛŚrS.; MBh. &c.
Acacia Sirissa, L.
N. of a Dvīpa (the sixth of the seven Dvīpas, called after the Teak tree growing there, surrounded by the sea of milk or white sea, and inhabited by the Ṛta-vratas, Satya-vratas, Dāna-vratas, and Anu-vratas), MBh.; Pur.
शाक m. or n. (?) N. of a place, Col.
3. शाक m. N. of a man g. कुञ्जादि.
4. शाक mfn. (fr. शक) relating to the Śakas or Indo-scythians
शाक m. n. (scil. संवत्सर, अब्द &c.) the Śaka era (also शाक-काल; see शकक्˚), VarBṛS., Sch.
शाक m. (also) a general N. for any era
(pl.) N. of a people (w.r. for शक), Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाकः --कं [शक्-घञ्] 1 A vegetable, potherb, herb, any edible leaf, fruit or root used as a vegetable; दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jag. --कः {1} Power, strength, energy. --2 The teak tree. --3 The Śirīṣa tree. --4 N. of a people; see शक. --5 An era; especially the era of Sālivāhana. --6 N. of the sixth Dvīpa. --Comp. --अंगं pepper. --अम्लं hog-plum. ˚भेदनं sorrel. --आखयः the teak tree. --(खयं) a vegetable. --आहारः a vegetarian (living only on herbs &c.) --चुक्रिका the tamarind. --तरुः the teak tree. --पणः {1} a measure equal to a handful. {2} a handful of vegetables. --पत्रः the Śigru tree. --पार्थिवः a king fond of an era; see मध्यमपदलोपिन्. --प्रति ind. a little of herbs. --योग्यः coriander. --वृक्षः the teak tree. --शाकटं, शाकितं a field of vegetables, a kitchen-garden.
शाकः --कं [शक्-घञ्] 1 A vegetable, potherb, herb, any edible leaf, fruit or root used as a vegetable; दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jag. --कः {1} Power, strength, energy. --2 The teak tree. --3 The Śirīṣa tree. --4 N. of a people; see शक. --5 An era; especially the era of Sālivāhana. --6 N. of the sixth Dvīpa. --Comp. --अंगं pepper. --अम्लं hog-plum. ˚भेदनं sorrel. --आखयः the teak tree. --(खयं) a vegetable. --आहारः a vegetarian (living only on herbs &c.) --चुक्रिका the tamarind. --तरुः the teak tree. --पणः {1} a measure equal to a handful. {2} a handful of vegetables. --पत्रः the Śigru tree. --पार्थिवः a king fond of an era; see मध्यमपदलोपिन्. --प्रति ind. a little of herbs. --योग्यः coriander. --वृक्षः the teak tree. --शाकटं, शाकितं a field of vegetables, a kitchen-garden.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शाक" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शाकम्शाक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शक् + घञ्)
अन्य सम्भावना: शाक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शाक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शाकम् 📚 ➤ शाक, साग -भाजी, खाद्यपत्ते, फल या कन्द जो शाक की भांति उपयोग में लाये जायं
संस्कृत: वास्तुकादिशाकः · पर्याय: हरितक, शिग्रु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शाक 📚पत्ती, फूल, फल आदि जो पकाकर खाए जायँ । भाजी । तरकारी । साग । विशेष—शाक…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शाक
साग-सब्ज़ी (२.९.३५) — हरितक, शिग्रु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शाकम्: शक् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें