🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:47:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शालीकि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शाली+कि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शाली

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: कलमषष्टिकाद्याः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शालि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. शालि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. शालिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. शालिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. शालि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शालि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशालिःशालीशालयः
द्वितीयाशालिम्शालीशालीन्
तृतीयाशालिनाशालिभ्याम्शालिभिः
चतुर्थीशालयेशालिभ्याम्शालिभ्यः
पञ्चमीशालेःशालिभ्याम्शालिभ्यः
षष्ठीशालेःशाल्योःशालीनाम्
सप्तमीशालौशाल्योःशालिषु
सम्बोधनहे शालेहे शालीहे शालयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

कि

अर्थ: क्या लाभ है ,अनिश्चय अर्थ को प्रकट करना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. का (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कि (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिकिनीकीनि
द्वितीयाकिकिनीकीनि
तृतीयाकिनाकिभ्याम्किभिः
चतुर्थीकिने / कयेकिभ्याम्किभ्यः
पञ्चमीकिनः / केःकिभ्याम्किभ्यः
षष्ठीकिनः / केःकिनोः / क्योःकीनाम्
सप्तमीकिनि / कौकिनोः / क्योःकिषु
सम्बोधनहे कि / हे केहे किनीहे कीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शालि
शालि
śāli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कलम, साठी आदि धान (2.9.25)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शालि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वैद्यक के अनुसार पाँच प्रकार के धानों में से एक प्रकार का धान जो हेमंत ऋतु में होता है । जड़हन । विशेष—वैद्यक में इसके रक्तिशालि, कलम, पांडुक, शकुनाहृत, सुगंधक, कर्दमक, महाशालि, दूषक, पुष्पांडक, पुंडरीक, महिष मस्तक, दीर्घशूक, कांचनक, हायन, लोध्रपुष्पक आदि अनेक भेद कहे गए हैं । यद्यपि वैद्यक के अनुसर भिन्न भिन्न देशों में उत्पन्न होनेवाले के भिन्न भिन्न गुण कहे गए हैं, तथापि साधारणतः सर्भी शालि धान्यों के गुण इस प्रकार माने गए हैं—मधुर, कषायरस, स्निग्ध, बलकारक, स्वरप्रसादक, शुक्रवर्धक, कुछ कुछ वायु और कफवर्धक, शीतवीर्य पित्तनाशक और मूत्रवर्धक । पर्या—मधुर । रुच्य । ब्रीहिश्रेष्ठ । नृपप्रिय । धान्योत्तम । कैदार । सुकुमारक ।
२. बासमती चावल ।
३. काला जीरा ।
४. गन्ना । पौंढा ।
५. गंधबिलाव । गंधमार्जार ।
६. पक्षी (को॰) ।
७. एक यज्ञ का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शालि (for 2. See p. 1068, col. 1), in comp. for शालिन्.
2. शालि m. (accord. to some also f.; for 1. See p. 1067, col. 2) rice (often varieties), any grain of a similar character to rice, Mn.; MBh. &c.
the civet-cat, pole-cat, Hcar. (?), L.
N. of a Yakṣa (who was transformed into a lion; cf. शालि-वाहन below)
pl. grains of rice, rice, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शालिः 1 Rice; न शालेः स्तंबकरिता वप्तुर्गुणमपेक्षते Mu. 1. 3; यवाः प्रकीर्णा न भवंति शालयः Mk. 4. 17. --2 The civet-cat. --Comp. --ओदनः --नं boiled rice (of a superior kind). --गोपी a female appointed to watch a rice-field; इक्षुच्छायनिषदिन्यः शालिगोप्यो जगुर्यशः R. 4. 20. --चूर्णः --र्णं rice-flour. --पिष्ट्रं a crystal. --भवनं a rice-field. --वाहनः N. of a celebrated sovereign of India whose era commences with 78 A. D. --होत्रः {1} N. of a writer on [] veternary subjects. {2} a horse. --होत्रिन् m. a horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शालि पु० शल + इञ् । कलमादिधान्ये, २ षष्ठिकादिधान्ये, अमरः । ३ गन्धमार्ज्जारे च मेदि० । शालिभेदादिकं “कण्डनेन विना शुक्लाः हेमन्ताः शालयः स्मृताः” इत्यादि भावप्र० उक्तम् । धान्यशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5104,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शालिः, पुं, (शृणातीति । शॄ + बालुलकात् इञ् । रस्य लत्वम् ।) गन्धमार्ज्जारः । इति मेदिनी ॥ कलमादिधान्यम् । षष्टिकादिधान्यम् । इत्य- मरः ॥ तत्पर्य्यायः । मधुरः २ रुच्यः ३ व्रीहि- श्रेष्ठः ४ नृपप्रियः ५ धान्योत्तमः ६ कैदारः ७ सुकुमारकः ८ । पुस्तकान्तरे मधुरस्थाने कलम इति पाठः । स तु दशविधः । यथा, -- “राजान्नषष्टिकसितेतररक्तमण्ड- स्थूलाणुगन्धतिरियादिकशालिसंज्ञाः । व्रीहिस्तथेति दशधा भुवि शालयः स्यु- स्तेषां क्रमेण गुणनामगणं ब्रवीमि ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य गुणाः । “शालयो मधुराः शीता लघुपाका बलावहाः । पित्तघ्नाश्चानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्च्चसः ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अथ शालिधान्यलक्षणम् । “कण्डनेन विना शुक्ला हैमन्ताः शालयः स्मृताः ॥” [] शालीनां नामानि यथा, -- “रक्तशालिः सकलमः पाण्डुकः शकुनादृतः । सुगन्धकः कर्द्दमको महाशालिश्च दूषकः ॥ पुष्पाण्डकः पुण्डरीकस्तथा महिषमस्तकः । दीर्घशूकः काञ्चनको हायनो लोध्रपुष्पकः । इत्याद्याः शालयः सन्ति बहवो बहुदेशजाः ॥” अथ तेषां गुणाः । “शालयो मधुराः स्निग्धा बल्या बद्धाल्पवर्च्चसः । कषाया लघवो रुच्या स्वर्य्या वृष्याश्च वृंहणाः ॥ अल्पानिलकफाः शीताः पित्तघ्ना मूत्रलास्तथा । शालयो दग्धभूजाताः कषाया लघुपाकिनः ॥ सृष्टमूत्रपूरीषाश्च रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः । केदाराः वातपित्तघ्ना गुरवः कफशुक्रलाः ॥ कषाया अल्पवर्च्चस्का मधुराश्च बलावहाः ॥” केदाराः कृष्टक्षेत्रजा उप्ताः । “स्थलजाः स्वादवः पित्तकफघ्ना वातवह्निदाः । किञ्चित्तिक्ताः कषायाश्च विपाके कटुका अपि ॥” स्थलजा अकृष्टभूमिजाः स्वयंजाताः । “वापिता मधुरा वृष्या बल्याः पित्तप्रणाशनाः ॥ श्लेष्मलाश्चाल्पवर्च्चस्काः कषाया गुरवो हिमाः ॥” वापिताः कृष्णक्षेत्रे अकृष्णक्षेत्रे च । “वापिकेभ्यो गुणैः किञ्चिद्धीनाः प्रोक्ता अवा- पिताः ॥” कृष्णक्षेत्रे अकृष्टक्षेत्रे च । “रोपितास्तु नवाः वृष्याः पुराणा लघवः स्मृताः । रोपितारोपिता भूयः शीघ्रपाका गुणाधिकाः ॥ छिन्नरूढा हिमा रूक्षा बल्याः पित्तकफा- पहाः । बद्धविट्काः कषायाश्च लघवश्चाल्पतिक्तकाः ॥” अथ रक्तशालेर्गुणाः ॥ “रक्तशालिर्वरस्तेषु बल्यो वर्ण्यस्त्रिदोषजित् । चक्षुष्यो मूत्रलः स्वर्य्यः शुक्रलस्तृड्ज्वरापहः । विषव्रणश्वासकासदाहनुद्बह्निपुष्टिदः । तस्मादल्पान्तरगुणाः शालयो महदादयः ॥” रक्तशालिः दाउदखानी इति मगधदेशे प्रसिद्धः । इति भावप्रकाशः ॥ (पक्षी । इत्युणादिवृत्तो उज्ज्वलः । ४ । १२७ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-065-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शालि" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शालीशालि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: शालि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | शालिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
किकि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शाली 📚 ➤ वैद्यक के अनुसार पाँच प्रकार के धानों में से एक प्रकार का धान जो हेमंत… उमा-कोश
संस्कृत: कलमषष्टिकाद्याः

कि 📚 ➤ क्या लाभ है ,अनिश्चय अर्थ को प्रकट करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शालि 📚वैद्यक के अनुसार पाँच प्रकार के धानों में से एक प्रकार का धान जो हेमंत…🟠🔵🟣🟢🟤
कि 📚किस प्रकार? कैसे?🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शालि
कि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬