🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:48:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शिखरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शिखरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शिखरः

अर्थ: चोटी, पहाड़ का सिरा या शृंग

संस्कृत: शिखरम् · पर्याय: कूट, शृङ्ग

व्युत्पत्ति: शिखा अस्त्यस्य-अरच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शिखर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शिखर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिखरःशिखरौशिखराः
द्वितीयाशिखरम्शिखरौशिखरान्
तृतीयाशिखरेणशिखराभ्याम्शिखरैः
चतुर्थीशिखरायशिखराभ्याम्शिखरेभ्यः
पञ्चमीशिखरात् / शिखराद्शिखराभ्याम्शिखरेभ्यः
षष्ठीशिखरस्यशिखरयोःशिखराणाम्
सप्तमीशिखरेशिखरयोःशिखरेषु
सम्बोधनहे शिखरहे शिखरौहे शिखराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिखर
शिखर
śikhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वृक्ष का शिखर (2.4.12) शिरस् · अग्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिखर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सबसे ऊपर का भाग । सिरा । चोटो ।
२. पहाड़ की चोटी । पर्वतश्रृंग ।
३. अग्रमाग ।
४. मंदिर या मकान के ऊपर का निकला हुआ नुकीला सिरा । कंगूरा । कलश
५. मंडप । गुंबद ।
६. जैनियों का एक तीर्थ ।
७. एक अस्त्र का नाम ।
८. एक रत्न जो अनार के दाने के समान सफेद और लाल होता है । उ॰—श्रीफल सकुचि रहे दुरि कानन शिखर हियो बिहरान ।—सूर (शब्द॰) ।
९. कुंद की कली ।
१०. लौंग ।
११. काँख । बगल ।
१२. पुलक । रोमांच ।
१३. उँगलियों की एक मुद्रा जो तांत्रिक पूजन में बनाई जाती है ।
१४. तलवार की नोक (को॰) ।
१५. सूखा तिनका (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखर &c. See col. 3.
शिखर mfn. pointed, spiked, crested, Megh.; Kathās.
शिखर m. n. a point, peak (of a mountain), top or summit (of a tree), edge or point (of a sword), end, pinnacle, turret, spire, MBh.; Kāv. &c.
शिखर m. erection of the hair of the body, L.
the arm-pit, L.
a ruby-like gem (of a bright red colour said to resemble ripe pomegranate seed), L.
(?) the bud of the Arabian jasmine (cf. -दशना)
N. of a mythical weapon (अस्त्र), R.
a partic. position of the fingers of the hand, Cat.
N. of a man, Kathās.
शिखर n. cloves, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखरः --रं [शिखा अस्त्यस्य-अरच् आलोपः] 1 The top, summit, or peak of a mountain; जगाम गौरी शिखरं शिखडिमत् Ku. 5. 7, 4; Me. 18. --2 The top of a tree. --3 Crest, tuft. --4 The point or edge of a sword. --5 Top, peak, point in general. --6 The arm-pit. --7 Bristling of the hair. --8 The bud of the Arabian [] jasmine. --9 A kind of ruby-like gem. --रा N. of a plant (मूर्वा). --Comp. --वासिनी an epithet of Durgā.
शिखरः --रं [शिखा अस्त्यस्य-अरच् आलोपः] 1 The top, summit, or peak of a mountain; जगाम गौरी शिखरं शिखडिमत् Ku. 5. 7, 4; Me. 18. --2 The top of a tree. --3 Crest, tuft. --4 The point or edge of a sword. --5 Top, peak, point in general. --6 The arm-pit. --7 Bristling of the hair. --8 The bud of the Arabian [] jasmine. --9 A kind of ruby-like gem. --रा N. of a plant (मूर्वा). --Comp. --वासिनी an epithet of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखर न० शिखा अस्त्यस्य अरच् आलोपः । १ पर्वताग्रे २ अन्तमात्रे च । ३ वृक्षाग्रे पु० न० अमरः । ४ पुलके ५ शु- ष्कतृणादौ पक्वदाडिमवीक्षाभे ६ रत्नभेदे ७ सकलाग्रे मेदि० । ८ कोटौ त्रिका० । ९ मूर्वायां स्त्री शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5107,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखरं, क्ली, (शिखास्यास्तीति । “वुञ्छण्- कठजिति ।” ४ । २ । ८० । अश्मादित्वात् रः ह्रस्वश्च ।) पर्व्वताग्रम् । तत्पर्य्यायः । कूटम् २ शृङ्गम् ३ । इत्यमरः ॥ शैलाग्रदेशकम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । १९ । २८ । “विदारयन् गिरिशिखराणि पत्रिभिः ॥”)
शिखरः, पुं, क्ली, (शिखास्त्यस्येति । शिखा + रः । ह्रस्वश्च ।) वृक्षाग्रम् । तत्पर्य्यायः । शिरः २ अग्रम् ३ । इत्यमरः ॥ शिरम् ४ । इति शब्द- रत्नावली ॥ प्राग्रम् ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ पर्व्वतशृङ्गम् । पुलकः । कक्षः । पक्वदाडिम- बीजाममाणिक्यम् । सकलाग्रम् । इति मेदिनी ॥ कोटिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-071-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिखर" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिखरःशिखर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शिखरः 📚 ➤ चोटी, पहाड़ का सिरा या शृंग
संस्कृत: शिखरम् · पर्याय: कूट, शृङ्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शिखर 📚सबसे ऊपर का भाग । सिरा । चोटो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शिखर
चोटी (२.३.४) — कूट, शृंग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें