🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:19:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शिखरि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शिखरि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शिखरि

अर्थ: चोटी वाला, शिखाधारी

संस्कृत: पर्याय: महीध्र, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शिखरिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शिखरिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शिखरिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. शिखरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शिखरिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिखरिशिखरिणीशिखरीणि
द्वितीयाशिखरिशिखरिणीशिखरीणि
तृतीयाशिखरिणाशिखरिभ्याम्शिखरिभिः
चतुर्थीशिखरिणेशिखरिभ्याम्शिखरिभ्यः
पञ्चमीशिखरिणःशिखरिभ्याम्शिखरिभ्यः
षष्ठीशिखरिणःशिखरिणोःशिखरिणाम्
सप्तमीशिखरिणिशिखरिणोःशिखरिषु
सम्बोधनहे शिखरिन् / हे शिखरिहे शिखरिणीहे शिखरीणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिखरिन्
शिखरिन्
śikharin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखरिन् mfn. pointed, peaked, crested, tufted, MBh.; R. &c.
resembling the buds of the Arabian jasmine, MW.
शिखरिन् m. a peaked mountain, any mountain, MBh.; Kāv. &c.
N. of a mountain, Śatr., Sch.
a hill-post, stronghold, L.
a tree, L.
Achyranthes Aspera, L.
Andropogon Bicolor, L.
a partic. parasitical plant, L.
the resin of Boswellia Thurifera, L.
Parra Jacana or Goensis, L.
a kind of antelope, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखरिन् a. (णी f.) [शिखरं अस्त्यस्य इनि] 1 Crested, tufted. --2 Pointed, peaked; शिखरिदशना Me. 82. --m. 1 A mountain; इतश्व शरणर्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते Bh. 2. 76; Me. 13; R. 9. 12, 17. --2 A hill-fort. --3 A tree. --4 The lapwing. --5 The plant अपामार्ग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखरिन् पु० शिखाऽस्त्यस्य इनि । १ पर्वते २ वृक्षे ३ अपा- मार्मे मेदि० ४ कोट्टे ५ कोयष्टौ हेमच० । ६ वन्दाके ७ कु- न्दुरुके ८ याववाले ९ कर्कटशृङ्ग्यां राजनि० । रसा- लायां खाद्यभेदे स्त्री । ११ सप्तदशाक्षरपादके छन्दीभेदे स्त्री “रसैरुद्रैश्छिन्ना यमननभला गः शिखरिणी” वृ० र० १२ मल्लिकायां १३ रोमावल्यां १४ नारीरत्ने च स्त्री मेदि० सर्वत्र ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5107,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिखरिशिखरिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शिखरिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शिखरिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शिखरि 📚 ➤ चोटी वाला, शिखाधारी
संस्कृत: पर्याय: महीध्र, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शिखरिन् 📚mfn. pointed, peaked, crested, tufted, MBh.; R. &c🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें