🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शीकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शीकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शीकम्

अर्थ: बोलना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — शीक् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. शीक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शीक् + घञ्
  3. शीक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शीक् + अच्
  4. शीक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शीक् + अच्
  5. शीक् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शीक् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना (भाषायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशीकति / शीकयतिशीकतः / शीकयतःशीकन्ति / शीकयन्ति
मध्यमशीकयसि / शीकसिशीकथः / शीकयथःशीकथ / शीकयथ
उत्तमशीकयामि / शीकामिशीकयावः / शीकावःशीकयामः / शीकामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शीकति · लट् (आत्मने.): शीकयते · लिट्: शिशीक · लिट् (आत्मने.): शीकयाञ्चक्रे · लुट्: शीकयिता · लुट् (आत्मने.): शीकयिता · लृट्: शीकयिष्यति · लृट् (आत्मने.): शीकयिष्यते · लोट्: शीकतात् · लोट् (आत्मने.): शीकयताम् · लङ्: अशीकत् · लङ् (आत्मने.): अशीकयत · विधिलिङ्: शीकयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शीकयेत · आशीर्लिङ्: शीक्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शीकयिषीष्ट · लुङ्: अशीकीत् · लुङ् (आत्मने.): अशीशिकत · लृङ्: अशीकयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशीकयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शीकन · ण्वुल्: शीककः · तृच्: शीकिता · यत्: शीक्यः · ण्यत्: शीक्यः · तव्य: शीकितव्यः · अनीयर्: शीकनीयः · क्त: शीकितः · क्तवतु: शीकितवान् · शतृ: शीकन् · स्य-शतृ: शीकिष्यन् · शानच्: शीकयमानः · क्त्वा: शीकित्वा · ल्यप्: प्रशीक्य · तुमुन्: शीकितुम् · णमुल्: शीकम् · घञ्: शीकः · क्तिन्: शीक्ति · क्वसु: शिशीक्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शीक्
शीक्
śīk
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीक् (also written सीक्) cl. 1. Ā. (Dhātup. iv, 1) शीकते (pf. शिशीके aor. अशीकिष्ट &c. Gr.), to rain in fine drops, drizzle, sprinkle, wet, moisten, Hcar.; Bhaṭṭ.; to go, move, Dhātup. iv, 11 (v.l.) : Caus. शीकयति, to besprinkle, Hcar.; cl. 10. ‘to speak’ or ‘to shine’ (भाषार्थे or भासार्थे), Dhātup. xxxiii, 116 ; आमर्षणे or मर्षणे, xxxiv, 20. [cf. Gk. κηκίω.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीक् {vI.v} {c1c} A. (शीकते) 1 To wet, sprinkle. --2 To go or move gently. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (शीकति, शीकयति-ते) 1 To be angry. --2 To moisten, wet. --3 To be patient. --4 To speak. --5 To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शीकम्अव्यय — शीक् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: शीक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शीक् + घञ् | शीक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शीक् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शीकम् 📚 ➤ बोलना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शीक् 📚(also written सीक्) cl. 1. Ā. (Dhātup. iv, 1) शीकते (pf. शिशीके aor. अ…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शीकम्: शीक् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें