🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:03:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शीतकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शीतकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शीतकः

अर्थ: ठण्डा

संस्कृत: अलसः · पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, अलस, अनुष्ण

व्युत्पत्ति: शीत + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शीतक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शीतक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीतकःशीतकौशीतकाः
द्वितीयाशीतकम्शीतकौशीतकान्
तृतीयाशीतकेनशीतकाभ्याम्शीतकैः
चतुर्थीशीतकायशीतकाभ्याम्शीतकेभ्यः
पञ्चमीशीतकात् / शीतकाद्शीतकाभ्याम्शीतकेभ्यः
षष्ठीशीतकस्यशीतकयोःशीतकानाम्
सप्तमीशीतकेशीतकयोःशीतकेषु
सम्बोधनहे शीतकहे शीतकौहे शीतकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शीतक
शीतक
śītaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शीतक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शीत काल । जाड़े का मौसिम ।
२. बिच्छू ।
३. बनसनई ।
४. वह जो हर काम में बहुत देर लगाता हो । दीर्घसूत्री ।
५. बृहत्संहिता के अनुसार एक देश का नाम ।
६. एक प्रकार का चंदन ।
७. आलसी । सुस्त । काहिल ।
८. कोई शीतल वस्तु । ठंढी चीज (को॰) ।
९. संतोषी पुरुष ।
शीतक २ वि॰ ठंढा । शीतल । सर्द [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीतक mf(इका)n. cool, AV.
sluggish, idle, lazy, Pāṇ. v, 2, 72
healthy, L.
शीतक m. feeling of cold, shivering, Car.
the cold season g. यावादि, L.
any cold thing, A.
a lazy man, W.
a happy or contented man, ib.
= असन-पर्णी, L.
Marsilea Dentata, MW.
a scorpion, L.
शीतक m. pl. N. of a people, VarBṛS.
शीतक n. a kind of sandal, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1078,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीतक a. Cold; see शीत. --कः 1 Any cold thing. --2 Winter, the cold season. --3 A dull or dilatory person. --4 A happy man, one free from cares or anxieties. --5 A scorpion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीतक पु० शीतमिव करोति कृ--ड । १ दीर्घसूत्रिणि आल- स्यहेतुना कार्य्याकरणाय शीतवाधामभिनोय २ सुस्थिते मेदि० । शीत + स्वार्थे क । ३ शीतपदार्थे ४ शीतकाले मेदि० ५ वृश्चिके शब्दमा० ६ असनपर्ण्यां शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5122,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीतकः, पुं, (शीत + स्वार्थे कन् ।) शीतकालः । सुस्थितः । दीर्घसूत्री । इति मेदिनी ॥ अशन- [] पर्णी । इति शब्दरत्नावली ॥ वृश्चिकः । इति शब्दमाला ॥ (देशविशेषः । यथा, बृहत्- संहितायाम् । १४ । २७ । माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूत- पुराः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-110-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शीतकःशीतक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शीतकः 📚 ➤ ठण्डा
संस्कृत: अलसः · पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, अलस, अनुष्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शीतक 📚शीत काल । जाड़े का मौसिम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शीतक
आलसी (२.१०.१८) — मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, अलस, अनुष्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • शीतकः: शीत + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें