🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:38:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुची

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुची

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुची

अर्थ: विमल, विशुद्ध, स्वच्छ

संस्कृत: अग्निः, आषाढमासः, शुक्लवर्णः, शृङ्गाररसः, शुद्धामात्यः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

व्युत्पत्ति: शुच् + कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुचि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. शुचि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. शुचि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. शुचि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. शुचि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. शुचि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. शुचिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शुचि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशुचिःशुचीशुचयः
द्वितीयाशुचिम्शुचीशुचीन्
तृतीयाशुचिनाशुचिभ्याम्शुचिभिः
चतुर्थीशुचयेशुचिभ्याम्शुचिभ्यः
पञ्चमीशुचेःशुचिभ्याम्शुचिभ्यः
षष्ठीशुचेःशुच्योःशुचीनाम्
सप्तमीशुचौशुच्योःशुचिषु
सम्बोधनहे शुचेहे शुचीहे शुचयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुचि
शुचि
śuci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अग्नि के और नाम (1.1.68) अप्पित्त
और यह 'शुचि' — (1.4.17)
आषाढ़ का नाम 'शुचि' (1.4.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुचि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि । आग ।
२. चित्रक या चीता नामक वृक्ष ।
३. ग्रीष्म ऋतु । गरमी ।
४. ज्येष्ठ मास ।
५. आषाढ़ मास ।
६. चंद्रमा ।
७. शु्क्र ।
८. ब्राह्मण ।
९. श्वेत वर्ण । सुफेद रंग (को॰) ।
१०. शुद्ध बुद्धिवाला मंत्री या सलाहकार (को॰) ।
११. सूर्य की ऊष्मा । सौराग्नि (को॰) ।
१२. भागवत के अनुसार अंधक के एक पुत्र का नाम ।
१३. कार्तिकेय ।
१४. श्रृंगार रस जिसका वर्ण श्वेत कहा गया है (को॰) ।
१५. अर्क का वृक्ष । मदार (को॰) ।
१६. निष्कपट मित्र या सखा (को॰) ।
१७. अन्नप्राशन के समय होनेवाला हवन (को॰) ।
१८. वह जो सद्वृत्तिवाला हो । सदाचारी व्यक्ति (को॰) ।
१९. आकाश । व्योम । नभ (को॰) ।
शुचि २ संज्ञा स्त्री॰
१. पवित्रता । सफाई । स्वच्छता । शुद्धता ।
२. पुराणानुसार कश्यप की पत्नी ताम्रा के गर्भ से उत्पन्न एक कन्या का नाम ।
शुचि ३ वि॰
१. शुद्ध । पवित्र ।
२. स्वच्छ । साफ ।
३. निरपराध । निर्दोष ।
४. दीप्तिमान् । चमकीला (को॰) ।
५. उज्वल । धवल (को॰) ।
६. जिसका अंतःकरण शुद्ध हो । स्वच्छ हृदयवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुचि mfn. (f. nom. pl. शुच्यस्, Mn. viii, 77) shining, glowing, gleaming, radiant, bright, RV. &c. &c.
brilliantly white, white, Bhartṛ.
clear, clean, pure (lit. and fig.), holy, unsullied, undefiled, innocent, honest, virtuous, RV. &c. &c.
pure (in a ceremonial sense), ChUp.; Mn.; Bhag. &c.
(ifc.) one who has acquitted himself of or discharged (a duty See रहः-श्˚)
शुचि m. purification, purity, honesty, virtue, Kāv.
fire, L.
N. of a partic. fire (a son of Agni Abhimānin and Svāhā or a son of Antardhāna and Śikhaṇḍinī and brother of the fires Pavamāna and Pāvaka), Pur.
oblation to fire at the first feeding of an infant, W.
a partic. hot month (accord. to some = Āṣāḍha or Jyeṣṭha, accord. to others ‘the hot season in general’), VS.; ŚBr.; MBh. &c.
the sun, MaitrUp. (Sch.)
the moon, L.
the planet Venus or its regent (cf. शुक्र), L.
a ray of light, L.
wind, L.
sexual love (= शृङ्गार), L.
a Brāhman, L.
a faithful minister, true friend, L.
the condition of a religious student, L.
a fever that attacks pigs, L.
judicial acquittal, W.
white (the colour), ib.
a partic. plant (= चित्रक), MW.
N. of Śiva, L.
of a son of Bhṛgu, MBh.
of a son of Gada, Hariv.
of a son of the third Manu, ib.
of Indra in the 14th Manv-antara, Pur.
of one of the 7 sages in the 14th Manv-antara, ib.
of a Sārthavāha, MBh.
of a son of Śata-dyumna, Pur.
of a son of Śuddha (the son of Anenas), ib.
of a son of Andhaka, ib.
of a son of Vipra, ib.
of a son of Artha-pati, Vās., Introd.
शुचि f. (also) f(ई). N. of a daughter of Tāmrā and wife of Kaśyapa, (regarded as the parent of water-fowl), Hariv.; VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुचि a. [शच्-कि] 1 Clean, pure, clear; सकलहंसगुणं शुचि मानसं Ki. 5. 13. --2 White; Ki. 18. 15. --3 Bright, resplendent; प्रभवति शुचिर्बिबोद्ग्राहे मणिर्न मृदां चयः U. 2. 4. --4 Virtuous, pious, holy, undefiled, unsullied, अथ तु वेत्सि शुचिव्रतमात्मनः Ś. 5. 27; पथः शुचेर्दर्शयितार ईश्वराः R. 3. 46 Ki. 5. 13. --5 Purified, cleansed hallowed; R. 1. 81; Ms. 4. 71. --6 Honest, upright, faithful, true, guileless; सभायां वक्ति सामर्षः सावष्ट्रंभो नरः शुचिः Pt. 1. 200. --7 Correct, accurate. --चिः 1 The white colour. --2 Purity, purification. --3 Innocence, virtue, goodness, uprightness. --4 Correctness, accuracy --5 The condition of a religious student. --6 A pure man. --7 A Brāhmaṇa. --8 The hot season; उपयर्या विदध. न्नवमल्लिकाः शुचिरसौ चिरसौरभ संपदः Śi. 6. 22, 1. 58; R. 3. 3; Ku. 5. 20. --9 The months of Jyeṣṭha and Aṣāḍha. --10 A faithful or true friend. --11 The sun --12 The moon. --13 Fire. --14 The sentiment of love (शृंगार). --15 The planet Venus. --16 The Citraka tree. --17 Acquittal. --18 An oblation [] made to fire at the first feeding of an infant. --19 N. of Śiva. --20 The Arka plant. --Comp. --द्रुमः the sacred fig-tree. --प्रणी a. sipping water. --मणिः {1} a crystal. {2} a jewel worn on the head. --मल्लिका a kind of jasmine (Arabian) --रोचिस् m. the moon. --व्रत a. holy, virtuous. --स्मित a. having sweet or pleasant smile; Ku. 5. 20, R. 8. 49.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुचि पु० शुच--कि । १ वह्नौ २ चित्रकवृक्षे ३ आषाढमासे ४ शृङ्गाररसे अमरः । ५ ज्यैष्ठमासे मेदि० ६ शुद्धाचरणे ७ ग्रीष्मे ८ ऋतौ ९ शुद्धमन्त्रिणि मेदि० । १० अग्निभेदे “पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः । निमथ्यः पवमानः स्यात् वैद्युतः पावकः स्मृतः । यश्चाग्नौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः” कूर्मपु० १२ अ० । ११ श्वेत- वर्णे १२ तद्वति त्रि० अमरः । शुचित्वञ्च शौचं शुद्धता वैदिककर्मार्हत्वप्रयोजकः संस्कारविशेषः । “शुचिस्तत्- कालजीवी कर्म कुर्य्यात्” श्रुतौ शौचस्य कर्माङ्गत्वं, स च स्नानादिजन्यः पुण्यभेदो वा । १३ सूर्ये च “तपनस्तापन- श्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः” सूर्यस्तवः । १४ अर्कवृक्षे १५ काश्यपत्न्यास्ताम्रायाः कन्याभेदे स्त्री “षट्सुताश्च महा सत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्त्तिताः । शुकी श्येनी च भासे च सुग्रीवी शुचिगृध्रिके” गरुडपु० ६ अ० । १६ शुद्धे १७ अनुपहते त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5127,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुचिः, पुं, (शुच्यति अनेनेति । शुच + “इगुप- धात् कित् ।” उणा ० ४ । ११९ । इति इन् । सच कित् ।) अग्निः । (यथा, भागवते । ४ । २४ । ४ । “पावकः पवमानश्चः शुचिरित्यग्नयः पुरा । वशिष्ठशापादुत्पन्नाः पुनर्योगगतिं गताः ॥”) चित्रकवृक्षः । आषाढमासः । शुक्लवर्णः । शृङ्गाररसः । इत्यमरः ॥ ग्रीष्मः । शुद्धमन्त्री । ज्येष्ठमासः । इति मेदिनी ॥ सौराग्निः । यथा “पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः । निर्म्मथ्यः पवमानः स्यात् वैद्युतः पावकः स्मृतः ॥ [] यश्चासौ तपते सूर्य्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः । तेषान्तु सन्ततावन्ये चत्वारिंशत्तु पञ्च च ॥ पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः । एते चैकोनपञ्चाशद्वह्नयः परिकीर्त्तिताः ॥” इति कौर्म्मे १२ अध्यायः ॥ सूर्य्यः । यथा, -- “तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्नाश्ववाहनः ॥” इति शाम्बपुराणम् ॥ चन्द्रः । शुक्रः । ब्राह्मणः । इति केचित् ॥ (अन्धकस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २४ । १९ । “कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः ॥” कार्त्तिकेयः । इति महाभारतम् । ३ । २३१ । ४ ॥)
शुचिः, स्त्री, (शुच + इन् ।) कश्यपपत्न्या- स्ताम्रायाः सुता । यथा, -- “षट सुताश्च महासत्त्वास्ताम्रायाः परि- कीर्त्तिताः । शुकी श्येनी च भाषा च सुग्रीवी शुचि- गृध्रिका ॥” इति गारुडे ६ अध्यायः ॥
शुचिः, त्रि, (शुच + इन् ।) शुक्लगुणविशिष्टः । इत्यमरः ॥ शुद्धः । (यथा, महाभारते । १ । १२८ । ४९ । “क्रीडावसाने ते सर्व्वे शुचिवस्त्राः स्वल- ङ्कृताः ॥”) अनुपहतः । इति मेदिनी ॥ * ॥ परस्वर्णस्पर्शे हस्तक्षालनात् शुचिर्यथा, -- “दैवात् परस्त्रियं दृष्ट्वा विरमेद् यो हरिं स्मरन् स्पृष्ट्वा परसुवर्णञ्च हस्तप्रक्षालनात् शुचिः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३५ अध्यायः ॥ (निरपराधी । यथा, महाभारते । १ । १४९ । १४ । “अहो धिक् धृतराष्ट्रस्य बुद्धिर्नास्ति समञ्जसी यः शुचीन् पाण्डुदायादान् दाहयामास शत्रुवत् ॥” शुद्वान्तःकरणः । यथा, मनुः । ७ । ३८ । “वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदो शुचीन् वृद्धसेवी हि सततं रक्षोभिरपि पूज्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-119-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुचि" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुचीशुचि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: शुचि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | शुचि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुची 📚 ➤ विमल, विशुद्ध, स्वच्छ
संस्कृत: अग्निः, आषाढमासः, शुक्लवर्णः, शृङ्गाररसः, शुद्धामात्यः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुचि 📚अग्नि । आग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शुचि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें