🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:27:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुन्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुन्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुन्ध

अर्थ: शुद्ध होना, शुद्ध करना

संस्कृत: शौचकर्मणि

अंग्रेज़ी: to cleanse, to purify

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुन्ध् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. शुन्ध् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. शुन्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शुन्ध् + घञ्
  4. शुन्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शुन्ध् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शुन्ध् (चुरादिगण) · अर्थ: शुद्ध होना, शुद्ध करना (शौचकर्मणि)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशुन्धतात् / शुन्धताद् / शुन्धतु / शुन्धयतात् / शुन्धयताद् / शुन्धयतुशुन्धताम् / शुन्धयताम्शुन्धन्तु / शुन्धयन्तु
मध्यमशुन्ध / शुन्धतात् / शुन्धताद् / शुन्धय / शुन्धयतात् / शुन्धयताद्शुन्धतम् / शुन्धयतम्शुन्धत / शुन्धयत
उत्तमशुन्धयानि / शुन्धानिशुन्धयाव / शुन्धावशुन्धयाम / शुन्धाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शुन्धति · लट् (आत्मने.): शुन्धयते · लिट्: शुन्धयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): शुन्धयाञ्चक्रे · लुट्: शुन्धयिता · लुट् (आत्मने.): शुन्धयिता · लृट्: शुन्धयिष्यति · लृट् (आत्मने.): शुन्धयिष्यते · लोट्: शुन्धतात् · लोट् (आत्मने.): शुन्धयताम् · लङ्: अशुन्धत् · लङ् (आत्मने.): अशुन्धयत · विधिलिङ्: शुन्धयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शुन्धयेत · आशीर्लिङ्: शुध्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शुन्धयिषीष्ट · लुङ्: अशुन्धीत् · लुङ् (आत्मने.): अशुशुन्धत · लृङ्: अशुन्धयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशुन्धयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शुन्धन · ण्वुल्: शुन्धकः · तृच्: शुन्धिता · यत्: शुन्ध्यः · ण्यत्: शुन्ध्यः · तव्य: शुन्धितव्यः · अनीयर्: शुन्धनीयः · क्त: शुधितः · क्तवतु: शुधितवान् · शतृ: शुन्धन् · स्य-शतृ: शुन्धिष्यन् · शानच्: शुन्धयमानः · क्त्वा: शुन्धित्वा · ल्यप्: प्रशुध्य · तुमुन्: शुन्धितुम् · णमुल्: शुन्धम् · घञ्: शुन्धः · क्तिन्: शुद्धि · क्वसु: शुशुध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुन्ध्
शुन्ध्
śundh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुध् or शुन्ध् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. iii, 37) शुन्धति, ˚ते (Impv. शुन्द्धि, ĀśvGṛ.; pf. शुशुन्ध aor. अशुन्धीत् fut. शुन्धिता, शुन्धिष्यति Gr.), to purify (Ā. ‘one's self’, become or be pure), RV.; VS.; TBr.; GṛŚrS.; cl. 4. P. Ā. (Dhātup. xxvi, 82) शुध्यति (mc. also ˚ते; pf. शुशोध, aor. अशुधत्, fut. शोद्धा, शोत्स्यति, inf. शोद्धुम् Gr.), to be cleared or cleansed or purified, become pure (esp. in a ceremonial sense), VS.; Mn.; MBh. &c.; to become clear or free from doubts, R.; Mṛcch.; to be cleared or excused from blame, to be excusable, Kathās. : Pass. शुध्यते (aor. अशोधि) Gr.: Caus. शुन्धयति, to clear, purify, VS.; शोधयति (aor. अशूशुधत्), to purify (esp. in a ceremonial sense), TS. &c. &c.; to correct, improve, Yājñ., Sch.; to remove (impurity or anything noxious), Mn.; MBh. &c.; to clear off, pay (debts), Rājat.; Kull.; to acquit, exculpate, justify, Mn.; Kām.; to put to test, Kathās.; to try, examine, Pañcat.; Yājñ., Sch.; to make clear, explain, Vedāntas.; Madhus.; to subtract, Gaṇit. : Desid. शुशुत्सति, Nidānas. : Intens. शोशुध्यते, शोशोद्धि Gr.
शुन्ध् &c. See √ शुध्, p. 1082.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1082,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुंध्1 {c1c} {c10c} U. (शुंधति-ते, शुंधयति-ते) 1 To be purified or cleansed. --2 To cleanse, purify. [1] Correction submitted by on 20170110. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/332,.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुन्धशुन्ध् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शुन्ध् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | शुन्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शुन्ध् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुन्ध 📚 ➤ शुद्ध होना, शुद्ध करना
संस्कृत: शौचकर्मणि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुन्ध् 📚or शुन्ध् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. iii, 37) शुन्धति, ˚ते (Impv. शुन्द्धि,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें