🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:18:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुभांग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुभाम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुभाम्

अर्थ: चमकीला, उज्ज्वल

व्युत्पत्ति: शुभ् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुभा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शुभा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशुभाशुभेशुभाः
द्वितीयाशुभाम्शुभेशुभाः
तृतीयाशुभयाशुभाभ्याम्शुभाभिः
चतुर्थीशुभायैशुभाभ्याम्शुभाभ्यः
पञ्चमीशुभायाःशुभाभ्याम्शुभाभ्यः
षष्ठीशुभायाःशुभयोःशुभानाम्
सप्तमीशुभायाम्शुभयोःशुभासु
सम्बोधनहे शुभेहे शुभेहे शुभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुभा
शुभा
śubhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शोभा । कांति । छवि ।
२. इच्छा ।
३. वंशलोचन ।
४. गोरोचन ।
५. शमी । सफेद कीकर ।
६. प्रियंगु । बनिता ।
७. सफेद दूब ।
८. बकरी ।
९. अरारोट ।
१०. पुरइन की पत्ती ।
११. सोआ ।
१२. सफेद बच ।
१३. असबरग ।
१४. पार्वती की एक सखी का नाम ।
१५. देवताओं की सभा ।
१६. प्रकाश । दीप्ति (को॰) ।
१७. पुराणानुसार एक नदी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुभा (आ), f. (only L.) light, lustre, splendour, beauty
desire
Prosopis Spicigera or Mimosa Suma
white Dūrvā grass
= प्रियङ्गु
bamboo manna
a cow
the yellow pigment Gorocanā
an assembly of the gods
a kind of metre
N. of a female friend and companion of the goddess Umā
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1083,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुभा 1 Lustre, light. --2 Beauty. --3 Desire. --4 Yellow pigment. --5 The Śamī tree. --6 An assembly of gods. --7 Dūrvā grass. --8 Bamboomanna. --9 The Priyaṅgu creeper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1051-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुभा स्त्री शुभ--क । १ शोभायां २ कान्तौ ३ इच्छायां मेदि० । ४ राचनायां ५ गोरोचनायां ६ शम्यां ७ प्रियङ्गौ ८ श्वेत- [] दूर्वायां राजनि० । ९ देवसभायां शब्दच० १० उमासखी भेदे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5129-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुभा, स्त्री, शोभा । कान्तिः । इच्छा । इति मेदिनी ॥ वंशरोचना । गोरोचना । शमी । प्रियङ्गुः । श्वेतदूर्व्वा । इति राजनिर्घण्टः ॥ देवसभा । इति शब्दरत्नावली ॥ उमासखी- विशेषः । इति शब्दमाला ॥ मङ्गलजनिका च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-124-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुभाम्शुभा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुभाम् 📚 ➤ चमकीला, उज्ज्वल

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुभा 📚शोभा । कांति । छवि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शुभांगशुभाम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शुभाम्: शुभ् + क (कोश-व्युत्पत्ति)
  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें