🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:25:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुभाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुभाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुभाय

अर्थ: चमकीला, उज्ज्वल

संस्कृत: शुभम् · पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मङ्गल

व्युत्पत्ति: शुभ् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुभ (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. शुभ (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शुभ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशुभम्शुभेशुभानि
द्वितीयाशुभम्शुभेशुभानि
तृतीयाशुभेनशुभाभ्याम्शुभैः
चतुर्थीशुभायशुभाभ्याम्शुभेभ्यः
पञ्चमीशुभात् / शुभाद्शुभाभ्याम्शुभेभ्यः
षष्ठीशुभस्यशुभयोःशुभानाम्
सप्तमीशुभेशुभयोःशुभेषु
सम्बोधनहे शुभहे शुभेहे शुभानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुभ
शुभ
śubha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अरिष्ट (3.3.42) अशुभ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुभ १ वि॰ [सं॰]
१. अच्छा । भला । उत्तम । सुखप्रद । जैसे—शुभ शकुन, शुभ समाचार, शुभ कार्य ।
२. कल्याणकारी । मंगलप्रद ।
३. सुंदर । लावण्ययुक्त । लोना (को॰) ।
४. दीप्तियुक्त चमकीला (को॰) ।
५. भाग्यवान् । भाग्यशाली ।
६. वेदप्रवण । वेदविद् (को॰) ।
७. जो प्रतिकूल न हो । अनुकूल (को॰) ।
शुभ २ संज्ञा पुं॰
१. मंगल । कल्याण । भलाई ।
२. विष्कंभादि सत्ताईस योगों के अंतर्गत एक योग । विशेष—फलित ज्योतिष के अनुसार जो बालक इस योग में जन्म लेता है, वह सब लोगों का कल्याण करनेवाला, पंडितों का सत्संग करनेवाला और बुद्धिमान् होता है ।
३. पदुमाख । एक सुगंधित लकड़ी । पदमकाठ ।
४. चांदी ।
५. बकरा ।
६. वह जो अजन्मा हो । सर्वशक्तिमान् (को॰) ।
७. जल (को॰) ।
८. एक प्रकार का आभूषण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुभ mf(आ)n. splendid, bright, beautiful, handsome (often f. voc., शुभे, ‘fair one!’ in addressing a beautiful woman), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
pleasant, agreeable, suitable, fit, capable, useful, good (applied to persons and things), ib.
auspicious, fortunate, prosperous, ib.
good (in moral sense), righteous, virtuous, honest, ŚvetUp.; Mn. &c.
pure (as an action), Yājñ., Sch.
eminent, distinguished, W.
learned, versed in the Vedas, ib.
शुभ m. water, L.
the Phenila tree (Sapindus Detergens), L.
a he-goat, L. (prob. w.r. for स्तुभ)
the 23rd of the astrol. Yogas, L.
N. of a man (cf. g. तिकादि), Kathās.
of a son of Dharma, BhP.
of an author, Cat.
शुभ m. (also f(आ). ) a city floating in the sky (cf. शौभ = व्योमचारि-पुर), MW.
शुभ (अम्), n. anything bright or beautiful &c.
beauty, charm, good fortune, auspiciousness, happiness, bliss, welfare, prosperity, Kauś.; Kāv.; Kathās.
benefit, service, good or virtuous action, Kāv.; VarBṛS.; Kathās.
the wood of Cerasus Puddum, L.
शुभं in comp. for शुभम् (acc. of 2. शुभ्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1083,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुभ a. [शुभ्-क] 1 Shining, bright. --2 Beautiful, handsome; जंघे शुभे सृष्ट्रवतस्तदीये Ku. 1. 35. --3 Auspicious, lucky, happy, fortunate. --4 Eminent, good, virtuous, Pt. 1. 358. --5 Learned, versed in the Vedas. --भं 1 Auspiciousness, welfare, good fortune, happiness, good, prosperity. प्रायः शुभं च विदधात्यशुभं च जंतोः सर्वंकषा भगवती भवितव्यतैव Māl. 1. 23. --2 An ornament. --3 Water. --4 A kind of fragrant wood. --Comp. --अक्षः an epithet of Śiva. --अंग a. handsome. --(गी) {1} a handsome woman. {2} N. of Rati, wife of Cupid. {3} of the wife of Kubera. --अपांगा a beautiful woman. --अशुभं weal and woe, good and evil. --आचार a. virtuous. --आनना a handsome woman. --आवह a. tending to welfare, conducive to good. इतर a {1} evil, bad. {2} inauspicious. --उदर्क a. having a happy end --कर a. auspicious, propitious. --कर्मन् n. {1} a virtuous act. {2} an honourable occupation. --ग a. {1} elegant, graceful. {2} propitious, fortunate. --गंधकं gum-myrrh. --ग्रहः an auspicious planet. --दः the sacred fig-tree. --दंती a woman with good teeth. --लग्नः -ग्नं a lucky or auspicious moment. --वार्ता good news. --वासनः perfume for the mouth. --शंसिन् a. presaging good, indicative of auspiciousness; R. 3. 14. --स्थली {1} a hall in which sacrifices are performed. {2} an [] auspicious place.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1051-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुभ दीप्तौ अक० हिंसने सक० तु० मुचा० पर० सेट् । शुम्भति अशीभीत् ।
शुभ दीप्तौ भ्वा० आ० अक० सेट् । शोभते ऌदित् अशुभत् शुशुभे
शुभ न० शुभ--क । १ मङ्गले २ शुभयुक्ते त्रि० अमरः । २ पन्न- काष्ठे राजनि० ४ विष्कम्भादिषु मध्ये त्रयोविं शयोगे पु० ५ स्वेचरपुरभेदे न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5129,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुभ, प श दीप्तिहिंसनयोः । इति कविकल्पद्रुमः । (तुदा०-पर०-अक०-हिंसने सक०-सेट् । प श, शुम्भति शुशोभ । प्राञ्चस्तु ह्वादौ च शुभ शुन्भ भासनहिंसनयोरिति पठन्ति । इति दुर्गादासः ॥
शुभ, ऌ ङ दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) ऌ, अशुभत् । ङ, शोभते । न शोभति सभामध्ये इति गणकृता- नित्यत्वादिति रमानाथः । वस्तुतस्तु शोभते शोभः पचादित्वादन् । ततः शोभ इवाचरतीति क्वौ साध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
शुभं, क्ली, (शोभते इति । शुभ दीप्तौ + कः ।) मङ्गलम् । इत्यमरः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । १२४ । ११२ । “अहो मूर्खोऽयमशुभं शुभमित्यभिनन्दति ॥” पद्मकाष्ठम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (उदकम् । इति निघण्टुः । १ । १२ ॥ शुभपर्य्याये शुम- मित्यव्ययमप्यस्ति । इति काशिका । ५ । २ । १४० ॥) शुभः, पुं, (शोभते इति । शुभ + कः ।) विष्कु- म्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गतत्रयोविंशयोगः । तत्र जातफलम् । यथा, कोष्ठीप्रदीपे । “शुभप्रसूतः शुभकृन्नराणां शुभोदयेष्टो विदुषां समाजे । करोति नित्यं शुभकर्म्म धीमान् शोभाधिकः शोभनवेशधारी ॥”
शुभः, त्रि, (शुभमस्यास्तीति । अर्शआद्यच् ।) क्षेमशाली । (यथा, मनुः । ८ । २९७ । “पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मगपक्षिषु ॥”) खसञ्चारिपुरम् । इति मेदिनी । भे, ८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-123-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुभ" आता है (25)
कल्याण मंगल । शुभ । भलाई । यौ॰— कल्याणकारीमांगलिक मंगल प्रकट करनेवाला । शुभस्वस्त्ययन एक प्रकार का धार्मिक कृत्य जो किसी विशिष्ट कार्य की अशुभ बातों का नाश …समंगल मंगलयुक्त । शुभ । मंगलमयस्वंत जिसका अंत या परिणाम शुभद होबुभूषक शुभ, कल्याण, शक्ति आदि का इच्छुकमायोभव शुभ । अच्छाशुभताति कल्याण । मंगल । शुभमद्राकार मंगलकारक । शुभनंदा दुर्गामद्र एक प्राचीन देश का वैदिक नाम । यह देश कश्यप सागर के दक्षिणी किनारे पर प…शंकर मंगल करनेवालाकाल्य † ^१ संज्ञा पुं॰ प्रभात । भोरपुण्य पवित्रश्लील उत्तम । नफीस । श्रेष्ठशुभंयु मंगलान्वित । मंगलमयप्रदक्षिण देवपूजन आदि के समय देवमूर्ति आदि को दाहिनी और कर, भक्तिपूर्वक उसके चार…श्रेय अधिक अच्छा । बेहतरसुवित सहज में पहुँचने योग्य । सहज में पाने योग्यआछौ पु वि॰ दे॰ 'आच्छा'सईद तेजस्वीसब्ज कच्चा और ताजा (फल, फूल आदि) । मुहा॰—सब्ज बाग दिखलाना = अपना काम निकालन…मुबारक जिसके कारण बरकत होनामकर्म नामकरण संस्कारनिरूपद्रव जिसमें या जहाँ उपद्रव न हो । विध्नरहित । शांतिमय

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुभायशुभ (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शुभ (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुभाय 📚 ➤ चमकीला, उज्ज्वल
संस्कृत: शुभम् · पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मङ्गल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुभ 📚अच्छा । भला । उत्तम । सुखप्रद । जैसे—शुभ शकुन, शुभ समाचार, शुभ कार्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शुभ
शुभ/कल्याण के नाम (१.४.२७) — श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मंगल, भावुक, भविक, भव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शुभाय: शुभ् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें