🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:11:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शोठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शोठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शोठ

अर्थ: रोकना, जाने में विघ्न होना

संस्कृत: प्रतिघाते गतिप्रतिघाते च

अंग्रेज़ी: to stop, to hinder, to restrain, to oppose

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. शोठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. शोठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शुठ् (भ्वादिगण) · अर्थ: रोकना, जाने में विघ्न होना (प्रतिघाते गतिप्रतिघाते च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशोठतात् / शोठताद् / शोठतुशोठताम्शोठन्तु
मध्यमशोठ / शोठतात् / शोठताद्शोठतम्शोठत
उत्तमशोठानिशोठावशोठाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शोठति · लिट्: शुशोठ · लुट्: शोठिता · लृट्: शोठिष्यति · लोट्: शोठतात् · लङ्: अशोठत् · विधिलिङ्: शोठेत् · आशीर्लिङ्: शुठ्यात् · लुङ्: अशोठीत् · लृङ्: अशोठिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शोठन · ण्वुल्: शोठकः · तृच्: शोठिता · ण्यत्: शोठ्यः · तव्य: शोठितव्यः · अनीयर्: शोठनीयः · क्त: शुठितः · क्तवतु: शुठितवान् · शतृ: शोठन् · स्य-शतृ: शोठिष्यन् · क्त्वा: शुठित्वा · ल्यप्: प्रशुठ्य · तुमुन्: शोठितुम् · णमुल्: शोठम् · घञ्: शोठः · क्तिन्: शुट्टि · क्वसु: शुशुठ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुठ्
शुठ्
śuṭh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुठ् cl. 1. P. शोठति, ‘to limp’ or ‘to be obstructed or impeded’ (गति-प्रतिघाते), Dhātup. ix, 56 (cf. √ शुण्ठ्); cl. 10. P. शोठयति, to be dull or slow, ib. xxxii, 102 (cf. √ 4. शठ्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुठ् {vI.v} {c1c} P. (शोठति) 1 To be impeded or hindered. --2 To limp, be lame. --3 To resist. {vII.v} {c10c} U. ( शोठयति-ते) To be idle, lazy, or dull.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शोठशुठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शोठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | शोठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शोठ 📚 ➤ रोकना, जाने में विघ्न होना
संस्कृत: प्रतिघाते गतिप्रतिघाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुठ् 📚cl. 1. P. शोठति, ‘to limp’ or ‘to be obstructed or impeded’ (गति-प्रति…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें