🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:46:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शोठम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शोठम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शोठम्

अर्थ: अलसाना, आलस्य करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: आलस्ये

अंग्रेज़ी: to be lazy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — शुठ् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. शोठ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. शोठ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. शोठ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. शुठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शुठ् (चुरादिगण) · अर्थ: अलसाना, आलस्य करना (आलस्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशोठयतिशोठयतःशोठयन्ति
मध्यमशोठयसिशोठयथःशोठयथ
उत्तमशोठयामिशोठयावःशोठयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शोठयति · लट् (आत्मने.): शोठयते · लिट्: शोठयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): शोठयाञ्चक्रे · लुट्: शोठयिता · लुट् (आत्मने.): शोठयिता · लृट्: शोठयिष्यति · लृट् (आत्मने.): शोठयिष्यते · लोट्: शोठयतात् · लोट् (आत्मने.): शोठयताम् · लङ्: अशोठयत् · लङ् (आत्मने.): अशोठयत · विधिलिङ्: शोठयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शोठयेत · आशीर्लिङ्: शोठ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शोठयिषीष्ट · लुङ्: अशूशुठत् · लुङ् (आत्मने.): अशूशुठत · लृङ्: अशोठयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशोठयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शोठन · ण्वुल्: शोठकः · तृच्: शोठयिता · यत्: शोठ्यः · तव्य: शोठयितव्यः · अनीयर्: शोठनीयः · क्त: शोठितः · क्तवतु: शोठितवान् · शतृ: शोठयन् · स्य-शतृ: शोठयिष्यन् · शानच्: शोठयमानः · क्त्वा: शोठयित्वा · ल्यप्: प्रशोठ्य · तुमुन्: शोठयितुम् · णमुल्: शोठम् · क्तिन्: शोट्टि · क्वसु: शोठयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुठ्
शुठ्
śuṭh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुठ् cl. 1. P. शोठति, ‘to limp’ or ‘to be obstructed or impeded’ (गति-प्रतिघाते), Dhātup. ix, 56 (cf. √ शुण्ठ्); cl. 10. P. शोठयति, to be dull or slow, ib. xxxii, 102 (cf. √ 4. शठ्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुठ् {vI.v} {c1c} P. (शोठति) 1 To be impeded or hindered. --2 To limp, be lame. --3 To resist. {vII.v} {c10c} U. ( शोठयति-ते) To be idle, lazy, or dull.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शोठम्अव्यय — शुठ् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: शोठ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | शोठ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शोठम् 📚 ➤ अलसाना, आलस्य करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: आलस्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुठ् 📚cl. 1. P. शोठति, ‘to limp’ or ‘to be obstructed or impeded’ (गति-प्रति…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शोठम्: शुठ् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें