🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:49:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्येना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्येनाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्येनाः

अर्थ: सफेद रंग

संस्कृत: श्येनः · पर्याय: शशादन, पत्रिन्

व्युत्पत्ति: श्यै + इनन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्येन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. श्येन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. श्येना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. श्येना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. श्येना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. श्येना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्येन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्येनःश्येनौश्येनाः
द्वितीयाश्येनम्श्येनौश्येनान्
तृतीयाश्येनेनश्येनाभ्याम्श्येनैः
चतुर्थीश्येनायश्येनाभ्याम्श्येनेभ्यः
पञ्चमीश्येनात् / श्येनाद्श्येनाभ्याम्श्येनेभ्यः
षष्ठीश्येनस्यश्येनयोःश्येनानाम्
सप्तमीश्येनेश्येनयोःश्येनेषु
सम्बोधनहे श्येनहे श्येनौहे श्येनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्येन
श्येन
śyena
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्येन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिकरा या बाज नामक प्रसिद्ध पक्षी जो प्रायः छोटे छोटे पक्षियों का शिकार किया करता है । उ॰— शून्याश्रम से इधर दशानन, मानों श्येन कपोती को । हर ले चला विदेहसुता को, भय से अबला रोती को ।—साकेत, पृ॰ ३८४ । पर्या॰—शशघातन । शशाद । शशादन । कपोतारि । क्रूर । वेगी । खगांतक । करग । ग्राहक । लंबकर्ण । नीलपिच्छ । रणप्रिय । रणपक्षी । भयंकर । स्थूलनील । पिच्छवाण । मारक । घातिपक्षी ।
२. दोहे के चौथे भेद का नाम । इसमें १९ गुरु और १० लघु णात्राएँ होती हैं ।
३. पीला रंग । पांडुर वर्ण ।
४. श्वेत वर्ण । सुफेद रंग (को॰) ।
५. धवलिमा । श्वेतता (को॰) ।
६. हिंसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्येन m. a hawk, falcon, eagle, any bird of prey (esp. the eagle that brings down Soma to man), RV. &c. &c.
firewood laid in the shape of an eagle, Śulbas.
a kind of array (in battle), MBh.; Kām.
a partic. part of the sacrificial victim, Kauś.
a partic. Ekāha, ṢaḍvBr.; KātyŚr.
a horse, L.
N. of a Ṛṣi (having the patr. Āgneya and author of RV. x, 188), Anukr.
(with or without इन्द्रश्य) N. of a Sāman, ĀrṣBr.; Lāṭy.
श्येन mfn. eagle-like, AitBr.
coming from an eagle (as ‘eagle's flesh’), Kṛṣṇaj. (prob. w.r. for श्यैन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1095,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्येनः [श्यै-इनन्] 1 The white colour. --2 Whiteness. --3 A hawk, falcon. --4 Violence. --5 Ved. A horse. --Comp. --अवपातः the swoop of a hawk; Māl. 8. 8. --करणं, --करणिका {1} burning on a separate funeral pile. {2} a hawk-like, i. e. rash and desperate, act. --चित्, --जीविन् m. a falconer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्येन पुंस्त्री० श्यै--इनन् । १ पक्षिभेदे (वाज) अमरः । २ पा- ण्डुरवर्णे च ३ तद्वति त्रि० मेदि० । तत्खगस्य शुभागुभसूचनं यथा “प्रदक्षिणीकृत्य नरं व्रजन्तो यात्रासु वामेग गताः प्रवेशे । श्येनाः प्रशस्ताः प्रकृतस्वरास्ते शान्ताः प्रदीप्ता वित्ततस्वस्तस्ते । श्येनो नृणां दक्षिणवामपृष्ठभागेषु भाग्यैः स्थितिमादधाति । तिष्ठन् पुरस्तान्मृतये कणेति युद्धे जयं छन्नरथध्वजस्थः” इति वसन्तराजः । “श्येनेनाभिचरन् यजेत” श्रुतिविहिते २ यागभेदे अभिचारशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5148,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्येनः, पुं, (श्यै ङ गतौ + श्यास्त्याहृञविभ्य इनच् ।” उणा० २ । ४६ । इति इनच् ।) पाण्डुरवर्णः । इति मेदिनी ॥ पक्षिविशेषः । [] सञ्चालः इति वाज् इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । शशादनः २ पत्री ३ । इत्यमरः ॥ कपोतारिः ४ पतद्भीरुः ५ । इति शब्दरत्नावली । घाति- पक्षी ६ ग्राहकः ७ मारकः ८ । इति जटा- धरः ॥ शशादः ९ क्रव्यादः १० क्रूरः ११ वेगी १२ खगान्तकः १३ करगः १४ नीलपिच्छः १५ लम्बकर्णः १६ रणप्रियः १७ रणपक्षी १८ पिच्छवाणः १९ स्थूलनीलः २० भयङ्करः २१ । इति राजनिर्घण्टः ॥ शशघातकः २२ । इति भावप्रकाशः ॥ अस्य मांसगुणाः प्रसहशब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ तस्य शुभाशुभसूचकत्वं यथा, -- “प्रदक्षिणीकृत्य नरं व्रजन्तो यात्रासु वामेन गताः प्रवेशे । श्येनाः प्रशस्ताः प्रकृतस्वरास्ते शान्ताः प्रदीप्ता विततस्वरास्ते ॥ श्येनो नृणां दक्षिणवामपृष्ठ- भागेषु भाग्यैः स्थितिमादधाति । तिष्ठन् पुरस्तान्मृतये करोति युद्धे जयं छन्नरथध्वजस्थः ॥” इति वसन्तराजशाकुने अष्टमवर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-153-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्येन" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्येनाःश्येन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्येन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | श्येना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्येनाः 📚 ➤ सफेद रंग
संस्कृत: श्येनः · पर्याय: शशादन, पत्रिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्येन 📚शिकरा या बाज नामक प्रसिद्ध पक्षी जो प्रायः छोटे छोटे पक्षियों का शिकार…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
श्येन
बाज़ (२.५.१६) — शशादन, पत्री

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें