🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:00:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्लोकय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्लोकय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्लोकय

अर्थ: श्लोक बनाना, कविता करना, रचना करना

संस्कृत: सङ्घाते

अंग्रेज़ी: to compose, to write poem

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्लोक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — श्लोक् (भ्वादिगण) · अर्थ: श्लोक बनाना, कविता करना, रचना करना (सङ्घाते)

लोट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्लोकताम्श्लोकेताम्श्लोकन्ताम्
मध्यमश्लोकस्वश्लोकेथाम्श्लोकध्वम्
उत्तमश्लोकैश्लोकावहैश्लोकामहै

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): श्लोकते · लिट् (आत्मने.): शुश्लोके · लुट् (आत्मने.): श्लोकिता · लृट् (आत्मने.): श्लोकिष्यते · लोट् (आत्मने.): श्लोकताम् · लङ् (आत्मने.): अश्लोकत · विधिलिङ् (आत्मने.): श्लोकेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): श्लोकिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अश्लोकिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अश्लोकिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्लोकन · ण्वुल्: श्लोककः · तृच्: श्लोकिता · ण्यत्: श्लोक्यः · तव्य: श्लोकितव्यः · अनीयर्: श्लोकनीयः · क्त: श्लोकितः · क्तवतु: श्लोकितवान् · शानच्: श्लोकमानः · क्त्वा: श्लोकित्वा · ल्यप्: प्रश्लोक्य · तुमुन्: श्लोकितुम् · णमुल्: श्लोकम् · घञ्: श्लोकः · क्तिन्: श्लोक्ति · क्वसु: शुश्लोक्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्लोक्
श्लोक्
ślok
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्लोक् (prob. Nom. fr. श्लोक below) cl. 1. Ā. श्लोकते, to compose or be composed (संघाते), Dhātup. iv, 3 (accord. to Vop. also सर्जने and वर्जने).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1104,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्लोक् {c1c} A. (श्लोकते) 1 To praise or compose in verse, versify. --2 To acquire. --3 To abandon, give up. [] --4 To heap together, collect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्लोकयश्लोक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्लोकय 📚 ➤ श्लोक बनाना, कविता करना, रचना करना
संस्कृत: सङ्घाते

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्लोक् 📚(prob. Nom. fr. श्लोक below) cl. 1. Ā. श्लोकते, to compose or be compo…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें