🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:09:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संकुलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संकुलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संकुलः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (cf. आ-कुल) crowded together, filled or thronged or mixed or mingled or affected with, abounding in, possessed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संकुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संकुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंकुलःसंकुलौसंकुलाः
द्वितीयासंकुलम्संकुलौसंकुलान्
तृतीयासंकुलेनसंकुलाभ्याम्संकुलैः
चतुर्थीसंकुलायसंकुलाभ्याम्संकुलेभ्यः
पञ्चमीसंकुलात् / संकुलाद्संकुलाभ्याम्संकुलेभ्यः
षष्ठीसंकुलस्यसंकुलयोःसंकुलानाम्
सप्तमीसंकुलेसंकुलयोःसंकुलेषु
सम्बोधनहे संकुलहे संकुलौहे संकुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संकुल
संकुल
saṃkula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन (1.6.20) क्लिष्ट · परस्परपराहत
भरा-पूरा/मिश्रित (3.1.84) संकीर्ण · आकीर्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकुल १ वि॰ [सं॰ सङ्कुल]
१. संकुलित । संकीर्ण । धना ।
२. भरा हुआ । परिपूर्ण ।
३. अव्यवस्थित (को॰) ।
४. विकृत (को॰) ।
५. असंगत (को॰) ।
६. उग्र । प्रबल । प्रचंड (को॰) ।
७. घबड़ाया हुआ (को॰) ।
संकुल २ संज्ञा पुं॰
१. युद्ध । समर । लड़ाई ।
२. समूह । झुंड ।
३. भीड़ ।
४. जनता ।
५. परस्पर विरोधी वाक्य ।
६. ऐसे वाक्य जिनमें परस्पर किसी प्रकार की संगति न हो । असंगत वाक्य ।
७. नाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-कुल mf(आ)n. (cf. आ-कुल) crowded together, filled or thronged or mixed or mingled or affected with, abounding in, possessed of (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
thick, dense (as smoke), R.
violent, intense (-कलुष mfn. ‘intensely turbid’), VarBṛS.
disordered, disturbed, confused, perplexed, MBh.
impeded, hindered by (instr.), VarBṛS.; Hit.
सं-कुल m. N. of a poet, Cat.
सं-कुल (अम्), n. a crowd, throng, mob, Mālatīm.
a confused fight, battle, war, MBh.; Hariv. &c.
trouble, distress, BhP.; MārkP.
inconsistent or contradictory speech, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1126,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकुल a. 1 Confused. --2 Thronged with, crowded or filled with, full of; नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिष्मती चंद्रमसैव रात्रिः R. 6. 22; Māl. 1. 2. --3 Disordered, perplexed; U. 2. 30. --4 Inconsistent. --लं 1 A crowd, mob, throng, collection, swarm, flock; महतः पारैजनस्य संकुलेन विघटितायां तस्यामागतोऽस्मि Māl. 1; Pt. 1. 7. --2 A confused fight, melee. --3 An inconsistent or contradictory speech; e. g. यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी च मे पिता । माता तु मम वंध्यैव पुत्रहीनः पितामहः.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कुल न० सम् + कुल--क । १ परस्परवराहते “यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी च मे पिता । माता तु मम बन्ध्यैव पुत्त्रहीवः पितामहः” इत्येवं वाक्ये अमरः । २ पर- स्पपरहननरूपे युद्धे ३ बहुजनादिभिः संबाधेन निरव- काशे स्थाने ४ सङ्कीर्णे त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कुलं, क्ली, (सङ्कुलतीति । सं + कुलं संस्त्याने + इगुपधेति कः ।) युद्धम् । इत्यजयः ॥ (यथा, हरिवंशे । ९१ । ९५ । “ततो बलेन महता गजानीकेन चाप्यथ । उभयोरन्तरं ताभ्यां सङ्कुलं समपद्यत ॥”) परस्परपराहतवाक्यम् । तत्पर्य्यायः । क्लिष्टम् २ । इत्यमरः ॥ “द्वे पूर्व्वापरविरुद्धे वाक्ये । यथा -- ‘यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी पिता मम । माता च मम बन्ध्या स्यात् स्मरामोऽनुपमो भवान् ॥’ [] कुलजबन्धुसंहत्योः संपूर्व्वः इजुङत्वात् कः । क्लिश्यतेः क्तः क्लिष्टम् । परस्परं पराहतं विरुद्धं परस्परपराहतम् । तत्र सरस्वती- कण्ठाभरणे तु क्लिष्टलक्षणं यथा, -- ‘दूरे यस्यार्थसंवित्तिः क्लिष्टं नेष्टं हि तत् सताम् ।’ यथा, -- ‘विजितात्मभवद्वेषिगुरुपादहतो जनः । हिमापहामित्रधरैर्व्याप्तं व्योमाभिनन्दति ॥’ अस्यार्थः । विना गरुडेन जित इन्द्रस्तस्यात्म- भवोऽर्ज्जुनस्तस्य द्वेषी कर्णः तस्य गुरुः पिता सूर्य्यः तस्य पादै रश्मिभिर्हतो जनो लोकः व्योम आकाशमभिनन्दति । कीदृशं हिमापहो- ऽग्निस्तस्यामित्रं जलं तद्धारयन्ति ये तैर्मेघैर्व्या- प्तम् ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ (सङ्कीर्णता । यथा, महाभारते । ३ । १४२ । ३८ । “एतस्मिन् सङ्कुले तात वर्त्तमाने भयङ्करे । अतिभारात् वसुमती योजनानां शतं गता ॥”)
सङ्कुलं, त्रि, (सं + कुल संस्त्याने + कः ।) जना- दिभिर्निरवकाशम् । तत्पर्य्यायः । सङ्कीर्णम् २ । आकीर्णम् ३ । इत्यमरः ॥ कलिलम् ४ गह- नम् ५ । इति केचित् ॥ सङ्कीर्य्यते स्म जना- दिभिर्निरन्तरं व्याप्यते स्म सङ्कीर्णं कृश विक्षेपे क्तः । संकुलति सङ्कुलं कुल ज बन्धुसंहत्योः संपूर्व्वेजुङ्त्वात् कः । संकुलं दन्त्यादि । शकि- धातोरुले शङ्कुलं तालव्यादीति स्वामी । आकीर्णं सङ्कीर्णवत् । इति भरतः ॥ (यथा, महाभारते । १ । ११३ । २६ । “ततः सेनामुपादाय पाण्डुर्नानाविधध्वजाम् । प्रभूतहस्त्यश्वयुतां पदातिरथसङ्कुलाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-213-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकुल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संकुलःसंकुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संकुलः 📚 ➤ संकुलित । संकीर्ण । धना उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (cf. आ-कुल) crowded together, filled or thronged or mixed or mingled or affected with, abounding in, possessed

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संकुल 📚संकुलित । संकीर्ण । धना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संकुल
उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन (१.६.२०) — क्लिष्ट, परस्परपराहत
भरा-पूरा/मिश्रित (३.१.८४) — संकीर्ण, आकीर्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬