🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:46:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संरोपण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संरोपण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संरोपण

अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विमोहने

अंग्रेज़ी: to be confused, to be afraid

व्युत्पत्ति: रुह + णिच् + ल्युट्, हस्य पः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोपण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + रुप् + ल्युट्
  2. संरोपण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. संरोपण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रोपण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोपणम्रोपणेरोपणानि
द्वितीयारोपणम्रोपणेरोपणानि
तृतीयारोपणेनरोपणाभ्याम्रोपणैः
चतुर्थीरोपणायरोपणाभ्याम्रोपणेभ्यः
पञ्चमीरोपणात् / रोपणाद्रोपणाभ्याम्रोपणेभ्यः
षष्ठीरोपणस्यरोपणयोःरोपणानाम्
सप्तमीरोपणेरोपणयोःरोपणेषु
सम्बोधनहे रोपणहे रोपणेहे रोपणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुप् (दिवादिगण) · अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (विमोहने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरुप्यतिरुप्यतःरुप्यन्ति
मध्यमरुप्यसिरुप्यथःरुप्यथ
उत्तमरुप्यामिरुप्यावःरुप्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रुप्यति · लिट्: रुरोप · लुट्: रोपिता · लृट्: रोपिष्यति · लोट्: रुप्यतात् · लङ्: अरुप्यत् · विधिलिङ्: रुप्येत् · आशीर्लिङ्: रुप्यात् · लुङ्: अरुपत् · लृङ्: अरोपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोपण · ण्वुल्: रोपकः · तृच्: रोपिता · ण्यत्: रोप्यः · तव्य: रोपितव्यः · अनीयर्: रोपणीयः · क्त: रुपितः · क्तवतु: रुपितवान् · शतृ: रुप्यन् · स्य-शतृ: रोपिष्यन् · क्त्वा: रुपित्वा · ल्यप्: प्ररुप्य · तुमुन्: रोपितुम् · णमुल्: रोपम् · घञ्: रोपः · क्तिन्: रुप्ति · क्वसु: रुरुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोपण
रोपण
ropaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोपण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ रोपित, रोष्य]
१. ऊपर रखना या स्थापित करना ।
२. लगाना । जमाना । बैठाना । (बीज या पौधा) ।
३. स्थापित करना । खड़ा करना । उठाना (दिवार आदि) ।
४. मोहित करना । मोहन ।
५. विचारों में गड़बड़ी डालना । बुद्धि फेरना ।
६. घाव का सुखना या उसपर पपड़ी बँधना ।
७. घाव पर किसी प्रकार का लेप लगाना ।
८. तीर । बाण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोपण &c. See p. 889, col. 2.
1. रोपण mfn. causing bodily pain, AV.
रोपण n. = विमोहन or उपद्रव, TBr., Sch.
2. रोपण mf(ई)n. causing to grow, causing to grow over or cicatrize, healing, Suśr.
putting on Kathās.
रोपण m. an arrow, L.
रोपण n. the act of setting up or erecting, raising, Kṛṣis.
the act of planting, setting, sowing, transplanting, Pañcat.; Kṛṣis.
healing or a healing application (used for sores), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोपणं [रुह्-णिच् हस्य पः ल्युट्] 1 The act of erecting, setting up or raising. --2 Planting. --3 Healing. --4 A healing application (said of sores).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0918-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोपण न० रुह--णिच्--हस्य पः ल्युट् । १ जनने २ अञ्जन- भेदे रुप--ल्युट् । ३ विमोहने ४ अन्यथाभूतस्य वस्तुनी- ऽन्यथा ज्ञाने । अञ्जनभेदप्रकारादि भावप्र० उक्त यथा “शिलायां रसकं पिद्वा सम्यक् संप्लाव्य वारिणा । मृह्णी- यात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम् । शुष्कञ्च तज्जलं सर्वं पर्पटीसन्निभं भवेत् । विचूर्ण्य भावयेत् सम्यक् त्रिवेलं त्रिफलारसैः । कर्पूरस्य रसं तत्र दशमांसेन निक्षिपेत् । अञ्जयेन्नयने तेन नेत्राखिलगदच्छिदः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4815,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोपणं, क्ली, विमोहनम् । रुपधातोर्भावेऽनट्प्रत्य- येन निष्पन्नम् ॥ जननम् । प्रादुर्भावः । ञ्यन्त- रुहधातोः पङादेशे अनट्प्रत्ययेन निष्पन्नम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । १५ । “सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्य्यकृत्श्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदकर्म्मानुग्रहं करोति ॥”) अञ्जनविशेषः । यथा, -- “रोपणं रसकं पिष्ट्वा सम्यक् संप्लाव्य वारिणा । गृह्णीयात्तज्जलं सर्व्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम् ॥ शुष्कञ्च तज्जलं सर्व्वं पर्पटीसन्निभं भवेत् । विचूर्ण्य भावयेत् सम्यक् त्रिवेलं त्रिफलारसैः ॥ कर्पूरस्य रसन्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् । अञ्जयेन्नयने तेन नेत्राखिलगदच्छिदः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (त्रि, रोपकः । यथा, सुश्रुते । ६ । १८ । “लेखनात् त्रिगुणो धार्य्यः पुटपाकस्तु रोपणः ॥” व्रणरोगे मांसाङ्कुरजननार्थप्रक्रियादिकम् । तद्- यथा, -- “आदौ विम्लापनं कुर्य्याद्द्वितीयमवसेचनम् । तृतीयमुपनाहञ्च चतुर्थीं पटलक्रियाम् ॥ पञ्चमं शोधनञ्चैव षष्ठं रोपणमिष्यते । एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमो वै कृतापहः ॥ निम्बपत्रतिलैः कल्को मधुना क्षतशोधनः । रोपणः सर्पिषा युक्तो यवकल्केऽप्ययं विधिः ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे व्रणशोथाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-187-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संरोपणरोपण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + रुप् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: संरोपण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | संरोपण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संरोपण 📚 ➤ चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: विमोहने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोपण 📚ऊपर रखना या स्थापित करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संरोपण: सम् + रुप् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬