🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संसच्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संसत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संसत्

अर्थ: सभा, सम्मिलन, मंडल

संस्कृत: सभा · पर्याय: समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति

व्युत्पत्ति: सम् + सद् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संसद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. संसद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संसद् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंसद् / संसत्संसदौसंसदः
द्वितीयासंसदम्संसदौसंसदः
तृतीयासंसदासंसद्भ्याम्संसद्भिः
चतुर्थीसंसदेसंसद्भ्याम्संसद्भ्यः
पञ्चमीसंसदःसंसद्भ्याम्संसद्भ्यः
षष्ठीसंसदःसंसदोःसंसदाम्
सप्तमीसंसदिसंसदोःसंसत्सु
सम्बोधनहे संसद् / हे संसत्हे संसदौहे संसदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संसद्
संसद्
saṃsad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-√ सद् P. -सीदति (Ved. also ˚ते and -सदति), to sit down together with (instr.) or upon (acc.), sit down, RV.; VS.; to sink down collapse, be discouraged or distressed, pine away (with क्षुधा, ‘to perish with hunger’), Mn.; MBh. &c.: Caus. -सादयति, to cause to sit down together, RV.; TS.; Br.; ŚrS.; to meet, encounter (acc.), BhP.; to weigh down, afflict, distress, R.
सं-सद् f. ‘sitting together’, an assembly meeting, congress, session, court of justice or of a king, RV. &c. &c.
(संसदाम् अयन n. a partic. ceremony or festival of 24 days, ŚrS.)
a multitude number, R.
सं-सद् mfn. one who sits together, one who sits at or takes part in a sacrifice, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संसद् {c1c} {c6c} P. 1 To sit down, sit down together. --2 To be afflicted, be in distress. --3 To pine away.
संसद् f. 1 An assembly, meeting, circle; संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे Ki. 3. 51; छात्रससदि लब्धकीर्तिः Pt. 1; R. 16. 24. --2 A court of justice; Ms. 8. 52.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1071-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संसद् स्त्री संसीदत्यात्याम् सुम् + सद--सम्प्र० आधारे क्विप् । सभायां अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5181,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संसद् स्त्री, (संसीदन्त्यस्यामिति । सं + सद् + क्विप् ।) सभा । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १६ । २४ । “तदद्भुतं संसदि रात्रिवृत्तं प्रातर्द्विजेभ्यो नृपतिः शशंस ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-204-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संसत्संसद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: संसद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संसत् 📚 ➤ सभा, सम्मिलन, मंडल
संस्कृत: सभा · पर्याय: समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संसद् 📚√ सद् P. -सीदति (Ved. also ˚ते and -सदति), to sit down together with (…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संसद्
सभा (३.३.१४५) — सभासद्
सभा के नाम (२.७.१७) — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, आस्थानी, आस्थान, सदस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संसत्: सम् + सद् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें