🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:17:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सचमुच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सच-+मुच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुच

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: id. (See अ॑-मुची, नख-मुच, रश्मि-मुच).

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मुच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुचःमुचौमुचाः
द्वितीयामुचम्मुचौमुचान्
तृतीयामुचेनमुचाभ्याम्मुचैः
चतुर्थीमुचायमुचाभ्याम्मुचेभ्यः
पञ्चमीमुचात् / मुचाद्मुचाभ्याम्मुचेभ्यः
षष्ठीमुचस्यमुचयोःमुचानाम्
सप्तमीमुचेमुचयोःमुचेषु
सम्बोधनहे मुचहे मुचौहे मुचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुच
मुच
muca
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुच mf(ई)n. id. (see अ-मुची, नख-मुच, रश्मि-मुच).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (821,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुच दम्भे शाठ्ये भ्वा० आत्म० सक० सेट् । मोचते अमोचिष्ट इदिदप्ययम् तत्रार्थे । मुञ्चते ।
मुच त्यागे चुरा० उ० सक० सेठ् । मोचयति ते अमूमुचत्--त
मुच त्यागे तु० मुचादि० उभ० सक० अनिट् । मुञ्चति--ते ऋदित् अमुचत् अमुक्त । कर्मकर्त्तरि अकर्मकः “मुच्यते सर्वपापेभ्यः” इति पुराणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4756,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुच इ ङ कल्कने । दम्भे । शाठ्ये । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-अक०- सेट् ।) द्बौ पञ्चमस्वरिणौ । इ मुञ्च्यते । ङ मुञ्चते ङ मोचते । इति दुर्गादासः ॥
मुच ङ कल्कने । दम्भे । शाठ्ये । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-अक०- सेट् ।) द्बौ पञ्चमस्वरिणौ । इ मुञ्च्यते । ङ मुञ्चते ङ मोचते । इति दुर्गादासः ॥
मुच ऌ श प ञ औ मोक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०-उभ०-सक०-बन्धनरहितीभावे अक०- अनिट् ।) मोक्षस्त्यागः । ऌ अमुचत् । श प ञ मुञ्चति मुञ्चते धनं दाता । बन्धन- रहितीभावे अकर्म्मकोऽयम् । आलानान्मुक्तो गजः कर्त्तरि क्तः । एवं पापान्मुक्त इत्यादौ पापबन्धनान्मुक्त इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
मुच क मोक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) क मोचयति । मोक्षस्त्यागः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-741-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सच-मुचसमास: सच + मुच कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: मुच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सचमुच 📚सच 📚मुच ➤ सच (अच्छी तरह से समझना, संबंधी होना, संसर्गी होना) + मुच (id. (See अ॑-मुची, नख-मुच, रश्मि-मुच). (अंग्रेज़ी कोश))

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सच 📚जो यथार्थ हो । सत्य । वास्तविक । ठीक । दे॰ 'सत्य'🟠🔵
मुच 📚mf(ई)n. id. (see अ-मुची, नख-मुच, रश्मि-मुच)🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सचमुच = सच + मुच कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें